Preekschets Deuteronomium 1:3
Veertig jaar na het vertrek uit Egypte, op de eerste dag van de elfde maand, sprak Mozes het volk van Israël toe zoals de HEER hem had opgedragen.
Schriftlezing Deuteronomium 1: 1-8
Thema: een nieuwe fase, een nieuwe verbintenis
Liturgisch kader
In menige gemeente wordt deze of een volgende zondag de start van een nieuw kerkelijk seizoen gemarkeerd door een speciale dienst. Met hernieuwd elan worden allerlei kerkelijke taken en functies weer opgenomen na een periode van relatieve rust.
Tom Naastepad schreef een lied bij Deuteronomium 1: 1- 18 “gaat naar het land dat Ik u zal bepalen” op de melodie van Ps. 101. Het is o.m. te vinden in de bundel “De woorden gezongen”, Boekencentrum 1982, die echter niet meer in de handel is.
Van de psalmen noem ik Ps. 47 en 68: 3, 4, 7 en van de Gezangen Gez. 7 en 481.
Uitleg
Het boek Deuteronomium laat- het woord zegt het zelf – de hele Tora nogmaals horen, maar nu in de vorm van een langdurige toespraak die Mozes houdt op de drempel naar het beloofde land.
Kort voor zijn sterven. De woorden mogen gehoord worden als een afscheidsrede, of ook een testament. Het is aannemelijk dat het boek geredigeerd is door priesterlijke schrijvers in de tijd na de ballingschap. Ook zo blijft dit vijfde boek van de Pentateuch “van Mozes”. C.J. Labuschagne heeft in zijn commentaar aangetoond, dat de bewoordingen van het boek zijn opgebouwd uit ingenieuze getallenconstructies, die op eigen wijze de goddelijkheid en de heiligheid van de tekst laten doorschemeren. Deze constructies laten ander licht vallen op het voor de argeloze lezer qua inhoud soms onlogisch aandoende tekstverloop, zoals vs. 2 na vs. 1.
Vs. 1 geeft direct al aan, dat de woorden bedoeld zijn voor “heel Israël”. Dat is belangrijk, want in de loop van de geschiedenis van Israël zal blijken dat (grote) delen van het volk soms afvallig worden en niet in de pas blijven met de rest.
De exacte locatie van de toespraak is aan de hand van de plaatsnamen uit vs. 1 niet te bepalen. Er zal gedacht moeten worden aan het gebied ten oosten van de Jordaan, waar ze uitmondt in de Dode Zee.
De NBV heeft vs. 2 tussen haakjes gezet, wat de indruk wekt dat dit vers een latere toevoeging is.
De tekst heeft evenwel zowel structureel als inhoudelijk een duidelijke plaats binnen het geheel: hoewel het slechts 11 dagreizen was van Horeb naar Kades-Barnea, heeft Israël er wel 40 jaar over gedaan !
Vs. 3 toont, dat deze rede van Mozes een gedenkwaardig gebeuren is, met het kaliber van de Sinai-openbaring. De HEER Zelf laat uit de mond van Mozes, zijn spreekbuis, cruciale woorden horen op een cruciaal moment, op de drempel naar het beloofde land. Dit wordt benadrukt doordat jaar, maand en dag uitdrukkelijk genoemd worden.
Vs. 4 maakt duidelijk dat Mozes zijn woorden daar aan de overkant van de Jordaan in een verrassende rustige entourage kon laten horen. Het was niet eens het beloofde land zelf daar maar toch had de HEER daar al ruimte gemaakt door tegenstanders uit te schakelen.
Vs. 5 geeft aan, hoe Mozes’ rede te karakteriseren is. Onderricht (NBV) ? Uitleg (HSV) ? Het gebruikte woord bē’ēr duidt op publieke bekendmaking; daar ligt de focus. Het woord “uiteenzetting” zou hiervoor gebruikt kunnen worden.
Vervolgens wordt in vs. 7 een snelle link gelegd tussen de situatie bij de Horeb destijds (waar de HEER zijn. Tora voor het eerst gaf) en de situatie waarin het volk zich nu, met Mozes, bevindt: het is Gods wil en opdracht dat het volk zich nu oriënteert op de genoemde gebieden. Hoewel het toneel is gewisseld, blijven de woorden van kracht!
Het is veelzeggend dat de omvang van het beloofde land in vss. 7 en 8 niet nader bepaald wordt.
De toe-eigening van het land zal zich gaandeweg moeten voltrekken en is alleen mogelijk bij strikte gehoorzaamheid aan wat Mozes hier nog eenmaal publiek uitéénzet!
Aanwijzingen voor de prediking
In deze preek zal het er vooral om gaan, dat er tijden en gelegenheden zijn waarop de kerk zich realiseert wat haar “grondwet” is, de woorden die haar van Godswege zijn toevertrouwd.
Een startzondag kan zo’n moment zijn: we stellen ons helder voor de geest, waarop onze motivatie en inspiratie om kerkelijk leven te ontplooien berust. Zo’n start is altijd een “doorstart”, zoals Israël t.t.v. Mozes gestart was bij Sinaï maar hier in de vlakte waar Mozes sprak een doorstart maakte.
Zulke gemarkeerde dagen zijn niet alleen voor de gemeente, maar ook in Gods oog van belang: niet voor niets worden jaar, maand en dag uitdrukkelijk vermeld in vs. 3. De HEER is niet een God die maar wat boven onze historie zweeft, maar er steeds in afdaalt!
Als andere “doorstartmomenten” kunnen overigens ook dagen gelden als nieuwjaar, een belijdeniszondag, en op de keper beschouwd kan iedere (zon)dag voor elke gemeente de betekenis krijgen van zo’n drempelsituatie: ja zelfs “elke dag dat dit ‘vandaag’ nog geldt” (Hebreeën 3: 13 NBV).
Elke dag die aanleiding geeft je te bezinnen op de fundamentele voorwaarden om volk van God te zijn en te blijven, en als zodanig je te “settelen” en naar Gods toekomstplan heen te leven.
Het thema kan geformuleerd worden als: “Een nieuwe fase voor Gods volk vraagt een nieuwe verbintenis aan Gods Woorden”.
Op zo’n drempelmoment mag stilgestaan worden bij mislukkingen uit een vorige fase, zoals Mozes in vs. 3 herinnert aan het 40ste jaar. 40 jaar heeft Israël “nodeloos” moeten zwerven, maar door Gods genade staat het nu toch op de drempel van het beloofde land.
Zo mag de gemeente nooit vergeten, dat haar gouden toekomst niet los te zien is van het lijden en sterven van haar Heer, die de zonden van zijn volk weggedragen heeft. Integendeel: juist daardoor mag er steeds weer een nieuw begin gemaakt worden, na elk falen.
Daarbij kan genoemd worden, dat Deuteronomium stellig een grote (bemoedigende en waarschuwende) rol gespeeld heeft in het leven van de teruggekeerde ballingen die een doorstart mochten maken in het beloofde land na tientallen jaren van boeten in ballingschap.
De rol van Mozes kan worden belicht als zijnde de grootste profeet en leraar, de unieke middelaar tussen de HEER en zijn volk in de tijd vóór Jezus. Wil het wat worden met het volk, dan moet het zich richten naar deze leidsman. En ook exclusief, alléén naar hem! Voor de nieuwtestamentische gemeente is Jezus de meerdere van Mozes. “De woorden” (1: 1), “Wat Mozes sprak” (1: 3) is vervuld in het evangelie van en over Jezus.
Zoals deze rede van Mozes gehoord wil worden als een afscheidsrede (gedacht kort vóór Mozes’ sterven), zo is het Evangelie te horen als het woord dat Jezus’ sprak vóór zijn sterven, het wordt niet voor niets gerekend tot “het Nieuwe Testament”. Méér nog dan Mozes spreekt Jezus als de Opgestane door zijn eigen Geest in het heden. Van deze zelfde Geest zijn trouwens ook de woorden van Mozes al doortrokken.
De HEER wil dat zijn volk eendrachtig optrekt. Er is immers maar één God: en daarom één heilsweg, één eindbestemming, één levensstijl. Israël dreigde steeds weer ten prooi te vallen aan versnippering en desintegratie. Dit als gevolg van het neigen naar andere goden. In de preek kan er bij stil gestaan worden, dat onze wereld door dezelfde oorzaak ook voortdurend bedreigd wordt door desintegratie. Nationaal, op Europese schaal en op wereldniveau. Geld, genot en macht vormen daarbij een soort afgodische drie-eenheid. Ook de kerk is daar niet immuun voor helaas. Alleen onder leiding van die ene Middelaar Jezus met dat ene evangelie is er hoop voor een harmonieuze samenleving. Paulus brengt datzelfde zo treffend onder woorden in Efeze 4: 3, 4: “Span u in om door de samenbindende kracht van de vrede de eenheid te bewaren die de Geest u geeft: één lichaam en één geest, zodat u één hoop hebt op grond van uw roeping, één Heer, één geloof, één doop, één God en Vader van allen, die boven allen, door allen en in allen is “.
Er kan tenslotte nog op gewezen worden dat op het moment dat Mozes deze woorden uitspreekt, Israël weliswaar nog niet in het beloofde land is maar wel al meer ruimte gekregen heeft dan aanvankelijk beloofd, n.l. in de gebieden die vrij kwamen na de overwinningen in vs. 4 beschreven.
Zo leeft de gemeente nu reeds in een door Christus voor haar verworven ruimte, middenin deze wereld, terwijl de nieuwe wereld nog uitstaat.
Ideeën voor kinderen
We kunnen de verbeeldingskracht van kinderen prikkelen door hen te schetsen, hoe lang Mozes wel niet aan het woord geweest zal zijn om die hele wet voor te dragen. Daar waren de kinderen van Israël bij. Kinderen in oude tijden konden daar nog wel tegen. Wij kunnen dingen waar ze vroeger niets van wisten en zij konden dingen waar wij nu de grootse moeite mee zouden hebben. Gelukkig hebben wij de woorden van God nu in boeken en boekjes. Je kunt die steeds pakken en er iets uit lezen of laten voorlezen. Het is nodig dat de kinderen al van jongs af aan goed mee luisteren naar Gods woorden. In Mozes’ tijd waren de ouders een keer ongehoorzaam, ze bleven steken in de woestijn, en hun kinderen mochten verder en kwamen in het beloofde land.
