Premium

Preekschets Genesis 10:32

Genesis 10:32

Zesentwintigste zondag na Pinksteren

Dit waren de families die afstamden van de zonen van Noach, ingedeeld naar afkomst en volken. Van hen stammen de verschillende volken af die zich na de zondvloed over de aarde hebben verspreid.

Schriftlezing: Genesis 10

Het eigene van de zondag

De tijd van het jaar vereist geen specifieke tekstkeuze. Ik heb een oudtestamentisch schriftdeel gezocht dat aansluit bij het thema van deze jaargang van Postille: ‘Oorlog, vijandschap en vergeving’. Drijvende krachten achter oorlog en vijandschap tussen de volken zijn niet zelden patriottisme, protectionisme en ‘ras, bloed en bodem’-ideologieën. Genesis 10 is van grote waarde voor een bezinning op het thema ‘nationale gevoelens in bijbels licht’.

Uitleg

Genesis 10 begint en eindigt met de tóledot-formule die het boek Genesis als geheel structureert en daarin tegelijk samenhang aanbrengt. Het hoofdstuk biedt een overzicht van de ‘verwekkingen van de zonen van Noach, Sem, Cham en Jafet’ (Breukelman). Het volk Israël is nog niet tot aanzijn – laat staan tot aanzien – gekomen. Ten opzichte van de hoofdlijn van Genesis (de eerstelingspositie van Israël te midden van de volken) vormt Genesis 10 een zijlijn, maar wel één zonder welke de hoofdlijn ondenkbaar is. Genesis 10 kent tal van boeiende details die minutieus door C. Westermann besproken worden (bk I/1, 662-706). Hier stip ik slechts enkele hoofdlijnen aan.

Genesis 10 is een volkerentafel. De zonen van Noach groeien uit tot volken. Het gaat niet om een ‘genen-sis’, maar om een ‘volken-sis’, de wording van mensen in sociale bevolkingsgroepen (Van Wolde). Dit proces wordt met reuzenstappen beschreven. Zijn in 10:3-4 Gomer en Jawan nog als persoonsnamen te beschouwen, de overige namen zijn zeker als namen van volkeren te beschouwen (zie in 10:4 Kittiërs en Dodanieten).
Genesis 10 bevat – anders dan bijvoorbeeld Genesis 5:1v en 11:10v – geen verticale, maar een horizontale genealogie. Die wordt gekenmerkt door een geografische component – zie de verzen 5 (kustgebieden), 10 (‘Babel’ etc.), 19 en 30. De verticale genealogie accentueert het historisch-tijdelijke aspect van de uitbreiding van de mensheid, de horizontale het geografisch-ruimtelijke. Genesis 10 heeft dus ook iets van een wereldatlas.
Genesis 10 is niet alleen een volkerentafel en atlas, maar ook een ‘socio- culturele beschrijving van de toenmalige bekende wereld’ (Van Wolde, 166). Zo wordt er van ‘talen’ gesproken (vs. 5, 20, 31) en worden de zonen van Noach ook verdeeld in sociale groepen. Sem is de vader van de nomaden, Cham de vader van alle sedentairen, Jafet de vader van de zeevaders (Van Wolde, 168).
Genesis 10 is een werkelijk uniek fenomeen. Noch in het Oude Testament, noch in Israëls ‘Umwelt’ is een document te vinden dat een overzicht biedt van alle bekende volken, hun woongebied en eigen identiteit. Binnen de Bijbel zelf kan er een link gelegd worden tussen Genesis 10 en Deuteronomium 32:8. Het gaat in Deuteronomium 32:8 over de bijzondere band van God met Israël, maar terloops lezen we ook dat de Allerhoogste land toewees aan elk volk, de mensen ieder hun deel gaf, en de grenzen bepaalde voor alle volken.

Aanwijzingen voor de prediking

De natuurlijke band die ieder mens met het eigen volk heeft is iets aparts. Er is tussen volksgenoten geen sprake van een bloed- of geloofsband en toch speelt die band een niet onbelangrijke rol in ieders leven. Mensen kunnen die band koesteren, ermee dwepen en zelfs voor volk en vaderland hun leven geven.

De centrale vraag in de dienst luidt: wat heeft de Bijbel over nationale gevoelens te zeggen? De behandeling van deze vraag komt het meest in een leerdienst tot zijn recht. Omdat het thema zo dicht bij ieder gemeentelid staat is een interactief moment tussen voorganger en gemeente aan te bevelen. Voorafgaande aan en ter inleiding op de schriftlezingen zou de voorganger de gemeente kunnen laten reageren op enkele concrete vragen en uitspraken: Hoe sterk zijn uw/jouw nationale gevoelens? Waaraan merkt u dat u die hebt? Wanneer spelen die op? Bent u trots op Nederland? Wijlen prins Claus zei: ‘Ik heb verschillende loyaliteiten en ik ben wereldburger en Europeaan en Nederlander.’ Prinses Maxima stelde enige jaren geleden dat ‘de’ Nederlandse identiteit niet bestaat. Hoe staat de gemeente tegenover uitspraken als deze?

Vervolgens kunnen vanuit Genesis 10 en een ander bijbelgedeelte allerlei waardevolle noties over het thema ingebracht worden. Genesis 10 laat zien dat de Allerhoogste alle volken een plek op aarde geeft. Dat kwetsbare mensen niet alleen in familieverband, maar ook in een volksgemeenschap leven die veiligheid, recht, orde en een eigen identiteit biedt, mag dan ook als een zegen van Godswege gezien worden.

Tegelijk laat Genesis 10 zien dat ook deze scheppingszegen door de menselijke zonde ernstig is aangetast. In Genesis 10:25 wordt vooruitgegrepen op hetgeen in Genesis 11:1-9 aan de orde komt. Grootheden als ‘volk en vaderland’ kunnen afgoden worden en daardoor destructieve, zelfs demonische krachten worden (nazisme!). In Genesis 10 en de Bijbel als geheel zitten ook allerlei noties die helpen nationale gevoelens te relativeren en bepaalde uitingen daarvan zelfs profetisch te bekritiseren.

Alle volken ontspruiten uit één wortel (Gen. 10:1 en :32), de mensheid is één. Daarom kan en mag geen enkel volk zich verheffen boven het andere.
In Genesis 10 zit iets wat alle volken – oud en jong, groot en klein – diep verootmoedigt. Er is immers één klein en in Genesis 10 nog ongenoemd volk, een nakomertje dus, dat God verkiest om het zijne te zijn. Niet Babel, Athene, Rome, Parijs of Washington, maar Jeruzalem is het geestelijk centrum van de aarde (vgl. Ps. 87). Uit dit volk komt de messias voort.
De betekenis van het volksbestaan wordt in de Bijbel erkend, maar ook gerelativeerd, omdat allen die Israëls messias aanbidden en dienen met elkaar een nieuw volk vormen. De bloed- en volksband mogen er zijn, maar de geloofsband slaat er doorheen (Mar. 3:33-35; Ef. 2:19-22; Op. 5:9-10). Wat uiteindelijk telt is niet of je naam in het Nederlandse of Duitse bevolkingsregister staat geschreven, maar in het Boek des levens.
Ten slotte benadrukt de Bijbel dat Jezus’ volgelingen vreemdelingen zijn op aarde, die uitzien naar een ander vaderland (Heb. 11:14-16). Dat leidt tot een ten opzichte van al het aardse – ook grootheden als ‘ras, bloed en bodem’ – scherp kritische, sterk relativerende basishouding.

In het licht van deze fundamentele bijbelse noties zou de hierboven aangehaalde uitspraak van prins Claus als volgt geherformuleerd kunnen worden:

‘Ik heb verschillende loyaliteiten. Ik ben een geboren Nederlander (of Rus, Chinees etc.) en heb een rechtmatige en ook dierbare band met mijn volk en vaderland. Ik ben afstammeling van Adam en daarom – meer nog dan dat ik Nederlander ben – één met het menselijke geslacht. Ik ben door de doop en het geloof deelgenoot van Gods volk van alle tijden en plaatsen en weet me diep verbonden met al mijn broers en zussen van vroeger en nu. Ik ben boven alles burger van het koninkrijk der hemelen. Daar ligt mijn uiteindelijke loyaliteit. God is mijn allerhoogste Koning en alleen aan hem ben ik geheel toegewijd.’

Liturgische aanwijzingen

Naast Genesis 10 dienen in een leer- of themadienst over ‘nationale gevoelens in bijbels licht’, ook andere bijbelgedeelten gelezen te worden. Te denken valt aan Jesaja 60:1-7; Efeziërs 2:1122; 1 Petrus 2:4-10; Openbaring 7:4-12. Door middel van de liedkeuze kunnen ook andere bijbelse noties de dienst ingebracht worden: Psalm 2; 47:2, 3; 87, diverse versies van Psalm 117; Gezang 27, 109 en 308.

Geraadpleegde literatuur

F.H. Breukelman, Het eerstelingschap van Israël te midden van de volkeren op de aarde als thema van ‘het boek van de verwekkingen van de mens’ (Bijbelse Theologie I, 2), Kampen, 1992; E. van Wolde, Verhalen over het begin. Genesis 1-11 en andere scheppingsverhalen, Baarn, 1995, 161-168.