Preview: Echt mens blijven

Hoe kunnen we oorspronkelijk leven in tijden van ai? Hoe blijven we geworteld in relaties, geloof en traditie? Theologen Willem Jan de Hek en Daan Molenaar onderzoeken deze vragen en meer in hun boek Echt mens blijven. Lees hieronder het voorwoord.

‘We moeten het monster in de bek zien.’ We hoorden het iemand zeggen in een podcast over ai en konden ons er helemaal in vinden. Is ai dan een monster? Wie zal het zeggen. Maar één ding is wel duidelijk: we leven in een bijzondere tijd en we kunnen er niet omheen dat ai steeds meer invloed op ons dagelijks leven krijgt. We bevinden ons midden in een ingrijpende en spannende ontwikkeling – een omwenteling die je gerust reusachtig kunt noemen. Misschien zullen we later wel spreken over de tijd vóór en de tijd ná ai. Net zoals we spreken over de tijd vóór en de tijd ná de industriële revolutie. Of over de tijd vóór en de tijd ná de Verlichting.

Ondertussen gaan de ontwikkelingen razendsnel door en wordt er ook steeds meer over die ontwikkelingen nagedacht en geschreven. Want wat vinden we er eigenlijk van? Hoe kunnen we goed omgaan met ai? En hoe gaat het ons lukken om de komende jaren mens te blijven in een wereld die steeds technischer wordt?

Oorspronkelijk leven

Juist die laatste vraag is ook ons sterk gaan bezighouden. Tijdens een congres over heilige ruimte raakten we met elkaar in gesprek. We ontdekten dat we niet alleen veel interesses deelden, maar ook veel zorgen over de invloed van techniek op ons bestaan. Daarnaast herkenden we bij elkaar ideeën over wat een goed en oorspronkelijk leven is, en een verlangen om dicht bij dat goede leven te blijven. We besloten een tijdje samen op te trekken en op zoek te gaan naar een antwoord op de vraag hoe we mens kunnen blijven in tijden van ai. Dit boek is het resultaat van onze voorlopige zoektocht.

We hebben dit boek in de eerste plaats geschreven vanuit nieuwsgierigheid. We wilden inderdaad, om zo te zeggen, ‘het monster in de bek zien’. Maar dat niet alleen. We zijn ook op zoek gegaan naar goede voorbeelden van manieren om concreet met de technologische ontwikkelingen om te gaan. Daarbij ging het ons niet alleen om onszelf – om ons persoonlijke en professionele leven – maar ook om de volgende generatie. We zijn allebei vader en zien onze kinderen opgroeien in een wereld die nu al veel van hen vraagt. Lukt het hén straks nog om echt mens te blijven? We zijn vast niet de enigen die met die vraag rondlopen. Daarom delen we in dit boek onze bevindingen en inzichten.

Als ons één ding duidelijk is geworden in de afgelopen tijd, dan is het dit: het laatste woord over echt mens blijven in tijden van ai is nog niet gezegd. Maar we hopen met dit boek toch wat richting en kaders te bieden, zodat we met elkaar kunnen blijven oefenen in mens-zijn. We zoeken naar handvatten om geworteld te blijven: in relaties, in vaardigheden en in tradities. Maar ook in geloof, hoop, navolging en verwondering. Zo’n geworteld leven noemen we een ‘oorspronkelijk’ leven.

Zo’n geworteld leven noemen we een ‘oorspronkelijk’ leven

De draakoefening

‘Het monster in de bek zien.’ Die opmerking deed ons denken aan de draakoefening. Misschien heb je die oefening zelf weleens gedaan. De draakoefening is een interactieve werkvorm die wordt gebruikt bij teambuilding of persoonlijke intervisie. Tijdens de oefening ga je een draak te lijf. Die draak kan van alles zijn: van een verstoorde relatie tot een slecht functionerende bureaucratische werkomgeving waar je nu eenmaal mee te maken hebt. Tijdens de oefening beschrijf je eerst de draak. Dat doe je zo nauwkeurig mogelijk, binnen de tijd die je daarvoor krijgt. Je vertelt je groepsgenoten over de draak. Dat is de eerste stap: het monster in de bek zien. Vervolgens ga je na op welke verschillende manieren je met de draak zou kunnen omgaan.

Daarvoor reikt de oefening vijf houdingen aan die je ten opzichte van de draak kunt aannemen. Zo kun je jezelf als slachtoffer zien. Maar je kunt ook leerling van de draak worden door te proberen de draak te begrijpen en te analyseren. Of je kunt jezelf opstellen als tovenaar en de draak transformeren tot een hulpbron voor jezelf – met als doel de draak uiteindelijk zelfs tot vriend te maken. Anderen voelen meer voor een tegenovergestelde houding: die van de krijger, die probeert de draak te overwinnen, zodat de draak helemaal uit ons bestaan verdwijnt. En ten slotte is er nog de houding van de dwaas. Die heeft regelmatig last van de draak, maar ondertussen gaat het leven gewoon zijn gang en valt er genoeg te genieten. Totdat de draak weer van zich horen laat.

Je zou dit boek gerust als een uitgebreide draakoefening kunnen beschouwen. In de inleiding zetten we, binnen de beperkte ruimte die we daarvoor hebben, eerst op een rij wat we zoal weten over ai. Wat is het eigenlijk? En wat kunnen we de komende tijd verwachten? Welke technologie maakt kunstmatige intelligentie mogelijk? Hoe werkt die technologie? Wat kan ai wel en wat kan het niet? En waarom heeft ai zo ontzettend veel invloed op zo’n beetje elk onderdeel van ons bestaan? We zijn ons bewust van de snelheid waarmee de ontwikkelingen zich voltrekken. De inleiding is dus een momentopname, maar het is goed om de klokken gelijk te zetten voordat we echt aan de slag gaan.

Profeet, priester en koning

Vervolgens presenteren we in dit boek drie manieren waarop we met ai kunnen omgaan. Net als bij de draakoefening zien we daarbij een aantal archetypen voor ons. Het zijn de profeet, de priester en de koning. Waarom deze drie? Dat heeft te maken met de verbinding die we in dit boek willen leggen met Jezus Christus en met de navolging van Hem. We hebben er heel nadrukkelijk voor gekozen om dit boek vanuit de christelijke traditie te schrijven. Dat is namelijk de traditie waarin wij zelf willen staan, waaruit we willen leven en die we aan de volgende generatie willen doorgeven.

Door de eeuwen heen is het werk van Jezus Christus regelmatig beschreven vanuit de drie ambten van profeet, priester en koning. Volgens Augustinus verscheen Jezus bijvoorbeeld in deze wereld als iemand die onderwijst, verzoent en regeert. Thomas van Aquino verbond deze ambten met waarheid, verlossing en orde. En Johannes Calvijn trok de lijnen nog verder door naar het leven van mensen die Jezus willen volgen. Dat vonden wij een interessante gedachte. Zouden de profeet, de priester en de koning niet ook een goede invalshoek kunnen zijn voor onze reflectie op een ‘oorspronkelijk’ leven in tijden van ai?

In het boek gebruiken we de profeet, priester en koning als kapstok

In het boek gebruiken we de profeet, priester en koning als kapstok. Aan de hand daarvan verkennen we drie manieren om te leven in tijden van ai: profetisch, priesterlijk en koninklijk. Ze zijn heel verschillend, maar vullen elkaar ook aan. De profeet onthult, de priester renoveert en de koning begrenst. Een leven in navolging van Jezus is een meervoudig leven, waarin we leren zien wat er werkelijk aan de hand is, meewerken aan herstel en grenzen stellen aan wat ons wil beheersen. Onze uitwerking van elk van de drie onderdelen begint met een korte introductie, waarbij we een theoloog aan het voetlicht brengen die iets van het betreffende archetype belichaamt en vertolkt: K.H. Miskotte, Arnold van Ruler en Jacques Ellul. Zij zetten steeds de toon.

Vervolgens trekken we de lijnen door naar onze eigen context. Daarom tref je na elke introductie vier hoofdstukken aan, waarin verschillende facetten van ons (samen)leven voorbijkomen. Steeds is ons eigen leven het uitgangspunt. Wat komen wij allemaal tegen? En van welke denkers en doeners kunnen wij wat leren? We hebben allebei zes aspecten van ons leven uitgediept. Wat is de invloed van ai op dat specifieke domein? Wat staat er op het spel als het gaat om echt mens blijven? Daan dook in de wereld van media, zorg, natuur, kerk, familie en bestuur. Willem Jan ging op onderzoek uit in de wereld van onderwijs, ontspanning, werk, gemeenschap, samenleving en kunst en cultuur. Je kunt de hoofstukken over deze thema’s ook als afzonderlijke essays los van elkaar lezen.

Gespreksvragen

Uiteraard zouden er nog veel meer aspecten van ons (samen)leven te bespreken zijn. We hebben ons nu beperkt tot twaalf, maar het hadden er gemakkelijk ook vierentwintig kunnen zijn. Er is in ieder geval nog genoeg om over door te denken. Elk hoofdstuk bevat een aantal gespreksvragen om met de betreffende thematiek aan de slag te gaan, geschikt voor leeskringen, kerken en vriendengroepen. We hebben geprobeerd deze vragen zo praktisch mogelijk te maken. Maar uiteindelijk gaat het misschien wel steeds om dezelfde vraag. Hoe kunnen we de kern van ons mens-zijn beschermen? Of misschien nog wat dramatischer gesteld: hoe kunnen we onze ziel behouden in tijden van ai?

Er staat best wat op het spel. Maar tijdens het schrijven van dit boek ontdekten we opnieuw hoe dankbaar we mogen zijn voor de christelijke traditie waarin we mogen staan. Juist die traditie helpt ons om een kader te vinden van waaruit we ‘het monster in de bek kunnen zien’. Dat heeft ze in elk tijdsgewricht gedaan. Wij geloven dat de christelijke traditie een levende traditie is. En dat ze daarom een vitaliteit met zich meebrengt die ons steeds weer verrast. Het hart daarvan? Dat is de mens bij uitstek: Jezus Christus, de Zoon van God, het Woord dat vlees geworden is.

Willem Jan de Hek is architect, theoloog en gemeentepredikant in de Jacobikerk Utrecht.

Daan Molenaar is theoloog en mediastrateeg. Hij werkt bij de EO. Eerder verschenen van hem De leerlingen, Life Rules en Omdat ik het zeg!

Wil je Echt mens blijven bestellen?

Echt mens blijven is een actueel boek waarin mediastrateeg Daan Molenaar en architect en theoloog Willem Jan de Hek laten zien hoe christenen wijs en menselijk kunnen omgaan met kunstmatige intelligentie (AI). In een wereld die steeds digitaler wordt, beschrijven de auteurs aan de hand van denkers en doeners uit kerk, onderwijs en samenleving hoe we hierin richting kunnen bepalen. Het boek laat op toegankelijke en inhoudelijke wijze zien hoe we niet vanuit angst, maar juist vanuit verwondering, verantwoordelijkheid en verbondenheid kunnen leven.

Bestel Echt mens blijven