Neutraliteit is geen optie in de Bijbel

Wat kan de Bijbel ons leren over weerstand en geestelijke weerbaarheid? In zijn boek Buig niet. Bijbels tegengif voor nu leest predikant Ad van Nieuwpoort het Bijbelboek Daniël als een verhaal over verzet tegen macht en onderdrukking. Hoe blijven we in tijden van onrecht en maatschappelijke onrust staan, zonder zelf te worden wat we bestrijden? Jan Venderbos spreekt met hem over moed, macht en de betekenis van geestelijke weerbaarheid.

Over Ds. Ad van Nieuwpoort

Ds. Ad van Nieuwpoort is predikant in de Protestantse Kerk in Nederland en is momenteel verbonden aan de Haagse Duinzichtkerk. Eerder was hij predikant in Amsterdam, waar hij een van de initiatiefnemers was van het project Zingeving Zuidas. In zijn werk zoekt hij naar de verbinding tussen Bijbelverhalen en de actualiteit. De ontwikkelingen van onze tijd baren hem grote zorgen. Vanuit die betrokkenheid schreef hij Buig niet. Bijbels tegengif voor nu, over hoe we ons kunnen verhouden tot onrecht.

Verschil maken met kleine daden

In de inleiding van het pamflet schrijft hij dat deze tijd hem vaak doet denken aan wat de historicus Johan Huizinga schreef: ‘Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin ineens uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken’. Huizinga schreef dit in 1935, vlak voor de catastrofale barbarij in Europa uitbrak. Van Nieuwpoort vindt het belangrijk iets te doen aan onze geestelijke weerbaarheid en gelooft dat de Bijbel je kan voorzien van een instrumentarium ‘om stand te houden in tirannieke tijden waarin de menselijkheid onder de voet wordt gelopen’. Hij richt zich daarbij op het boek Daniel. Dat laat zien dat we het verschil kunnen maken met kleine daden. Dat het uitmaakt om in de waarheid te leven en niet te buigen voor de leugen. Als motto voorin het boek geeft hij het citaat van de verzetsman H.M. van Randwijk mee:

Een volk dat voor tirannen zwicht,
Zal meer dan lijf en goed verliezen
Dan dooft het licht.

Het maakt uit om in de waarheid te leven en niet te buigen voor de leugen

Het is een inspirerend boek volgens Jan Venderbos. Steeds moest hij bij lezing denken aan dat citaat van Augustinus: ‘Hoop heeft twee dochters: woede en moed. Woede over de situatie zoals die is, en moed om er iets aan te veranderen.’ Het heeft hem ertoe gebracht dat Bijbelboek Daniel opnieuw te bestuderen. De volgende vragen zijn aan de auteur gesteld:

Ik las dat u eigenlijk van plan was een boek te schrijven over de teloorgang van de theologie maar daar kwam iets tussen. U voelde zich geroepen om dit boek te schrijven. Kunt u iets vertellen over hoe die roeping u overkwam?

Nou, laten we het niet te zwaar maken. Maar tijdens mijn serie preken over het boek Daniël werd ik enorm gegrepen door de actualiteitswaarde van dit boek. Ik las het voorafgaand aan en tijdens de tweede inauguratie van president Trump en dacht: dit lijkt wel verdacht veel op waar het boek Daniël het over wil hebben.

Dit boek werd geschreven rond 175 v.Chr., ten tijde van Antiochus IV, die elke tegenspraak de kop indrukte. Wie niet boog voor zijn macht, had het zwaar te verduren. Met name de Joodse gemeenschap weigerde hem als een godheid te erkennen en werd daarom zwaar vervolgd.

Voor die gemeenschap is dit boek geschreven. De verteller doet een greep uit de Babylonische geschiedenis om te laten zien dat de gemeenschap ook in tijden van tirannieke regimes staande kan blijven en weerstand kan bieden. Het boek wilde mensen die de dupe werden van de macht een hart onder de riem steken en laten zien: je kunt als enkel mens wel degelijk het verschil maken. Een boek om de moedeloosheid te bestrijden, dat is het.

Een boek om de moedeloosheid te bestrijden, dat is het

U bent theologie gaan studeren nadat u Miskottes Bijbels ABC had gelezen. Hoe ging dat?

Opgroeiend in de pastorie was ik al van jongs af aan vertrouwd met kerk en geloof. Toch ervoer ik een geweldige kloof tussen de zondag en de maandag. Op zondag geloofden we allerlei zaken die op maandag nauwelijks vol te houden waren. Daardoor raakte ik gaandeweg vervreemd van mijn achtergrond. In het Bijbels ABC van K.H. Miskotte ontdekte ik voor het eerst hoezeer de Bijbelse verhalen een boodschap hebben voor de dag van vandaag. Door de ‘christendommelijke’ lagen stof van de Bijbelse teksten af te blazen, liet Miskotte in de oorlogsjaren zien dat deze teksten tegengif vormen voor elke ideologie die de humaniteit vertrapt en ‘God’ voor karretjes spant.

Het was de neerslag van een cursus die hij in Amsterdam gaf aan kerkelijke kaderwerkers, om hen toe te rusten voor het verzet tegen wat hij de ‘Germaanse religie’ noemde. Door terug te gaan naar de Hebreeuwse woordwereld van de Bijbel liet hij zien hoezeer het christendom in de loop der eeuwen was afgedreven van zijn Bijbelse oorsprong. ‘God’ was bijvoorbeeld synoniem geworden met de schepper van het Al, terwijl Hij in de Bijbel vooral een Mensengod is die partij kiest voor degenen die onder de voet worden gelopen.

Toch ervoer ik een geweldige kloof tussen de zondag en de maandag

U noemt in uw pamflet ‘ de hele Bijbel verzetsliteratuur’. Is dat zo? Er zijn toch wel meer en andere genres in die Bijbel?

Als ik het heb over verzetsliteratuur, dan heb ik het niet over een genre, maar over de rode draad die door al die verschillende verhalen loopt. Die rode draad wordt met name gevormd door de wijze waarop er over ‘God’ gesproken wordt. God is in de Bijbel niet hetzelfde als de natuur, ook niet de religieuze kroon op het bestaan, maar is eerder subversief.

In de Bijbel gelooft men niet in God in het algemeen, maar in JHWH, de God van Abraham, Isaak en Jakob. In het evangelie is het Jezus Christus die uitlegt wie God is: een God die de vieze voeten van zijn leerlingen wast en uiteindelijk sterft aan een kruis.

Dat alles is een verzet tegen wat men gangbaar onder ‘God’ verstaat en als God aanbidt. In die zin is de Bijbel dus verzetsliteratuur tot in alle vezels van de Schrift. Verzet tegen alles wat zich groot en machtig maakt. Verzet tegen elke poging en elk systeem dat God gebruikt om zichzelf te sanctioneren. De Bijbel is de luis in de pels van elke religie. Ook die van het jodendom en het christendom.

U bent bezig geweest met een prekenserie over Daniel. Bent u zelf veranderd door dat bezig zijn met het boek Daniel en het schrijven van dit boek?

Zeker. Als een tekst jou als lezer niet verandert, dan heb je de tekst niet serieus genomen. Ik ben geweldig getroffen door de zeggingskracht van dit boek. Het heeft me meer dan ooit geleerd dat ook een klein mensje dat zich soms heel moedeloos voelt over deze wereld, het verschil kan maken. En dat de opgeblazen macht van tirannen met één enkel woord doorgeprikt kan worden.

De opgeblazen macht van tirannen kan met een enkel woord doorgeprikt worden

Als je naar de geschiedenis kijkt, zie je dan niet dat je met het christendom alle kanten op kan?  Dat zagen we met Hitler, maar ook in Nederland met God, Nederland en Oranje. Nu weer met Trump…

Dat is precies wat ik beweer in dit boek. Daarom komt het er ook zo op aan om net als Miskotte terug te gaan naar de oerteksten. Die zeggen echt iets anders dan wij er van gemaakt hebben.

Christenen in ons land zijn in de minderheid. Steeds meer kerken sluiten. Valt er van hen nog wat te verwachten, als het gaat om verzet?

Ik ben daar heel hoopvol over. Ik zie deze dagen op tal van plekken kleine groepen mensen bij elkaar komen voor moed en inspiratie. Juist in een tijd waarin iedereen verstijfd voor zijn scherm achter BIGTECH-herders aanloopt, zal de behoefte aan fysiek samenkomen rondom een boek weer toenemen.

In die zin is het bezoeken van een kerkdienst een verzetsdaad die ons toerust om niet te verworden tot een robotachtige zombie die niet meer zelfstandig kan nadenken. Kerkdiensten waarin de subversieve teksten van Tenach en Evangelie aan de orde komen, zijn uitstekende oefeningen in waakzaamheid. Ook houden ze, als het goed is, ons geweten op peil.

De behoefte aan fysiek samenkomen rondom een boek zal weer toenemen

Hoe verhoudt zich ‘de kerk als veldhospitaal’ tot de kerk als ‘haard van verzet’?

Het een sluit het ander zeker niet uit. De kerk kan, door aan de kant van de hulpelozen te gaan staan, ook een haard van verzet vormen.

Er lijkt een algehele bereidheid tot het verhogen van ons defensiebudget. Ik hoor niet veel over (geweldloze) en geestelijke weerbaarheid. Moet juist de kerk zich daarvoor niet inzetten?

Zeker. Daarover schrijf ik uitvoerig. We kunnen eindeloos investeren in onze defensie, maar als we niet meer weten wat we te verdedigen hebben, is dat nutteloos. We kunnen ons willen verdedigen tegen autocratische regimes, maar laten we er vooral voor waken dat we er zelf niet zo eentje worden.

U schrijft herhaaldelijk over dat er moed voor nodig is om je te verzetten. Is daarbij ook het Godsbeeld van Daniel en zijn vrienden niet cruciaal? En is dat niet heel erg veranderd?

Het godsbeeld van Daniël is gebeiteld in de weg van de exodus uit de slavernij. Met die bevrijdergod doet hij het. Dat zouden wij ook moeten doen.

U citeerde met instemming Rochus Zuurmond. Dat was de bekende hoogleraar Bijbelse Theologie van de zgn. ‘Amsterdamse School’ die zei: de Bijbel spreekt meer over ‘God’ uit concessie dan uit confessie. Kunt u dat uitleggen?

Het is wat ik hierboven bedoel te zeggen. In de Bijbel wordt niet zomaar in God geloofd, maar in die Ene die wordt uitgedrukt in die vier medeklinkers: JHWH. Dat is een andere God. Een God die niet past in het rijtje van de goden, maar eerder de opheffing is van alle godsbeelden. Dat de Bijbel toch het woordje ‘God’ gebruikt, is eerder een kwestie van concessie.

In de bijbel wordt niet zomaar in God geloofd

In een stuk in dagblad Trouw schreef u:

De vraag is vandaag hoelang ook onze politieke leiders blijven meedeinen op de grillen van een autocraat voor wie waarachtigheid geen waarde heeft. We hebben de afgelopen jaren als Europa fijn achterovergeleund in onze geopolitieke vakantie. Maar die tijd is voorbij. We zullen vandaag moeten kiezen: laten we ons leiden door iemand die stelselmatig bezig is de internationale rechtsorde, waarmee we na de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog een poging waagden om de barbarij aan banden te leggen, af te breken? Of durven we op te staan en ook heel helder nee! te zeggen tegen een politiek die ons de afgrond in helpt?

Ik ben benieuwd. U bent predikant van de Haagse Duinzichtkerk. In uw gemeente zitten nogal wat mensen die bestuurlijke functies hebben: ambtenaren en politici. Hoe is hun reactie op uw pamflet? Bereikt u wat u wil bereiken?

Het boek krijgt gelukkig veel weerklank, in de goede zin van het woord. We gaan naar een achtste druk en binnenkort verschijnen de Engelse vertaling in de VS en de Duitse vertaling in Zwitserland. Er wordt blijkbaar ergens een herkenbare snaar geraakt, ook juist bij mensen die aan de knoppen zitten. Heel bemoedigend.

Jan Venderbos is gepensioneerd theoloog. Hij werkte jarenlang in diverse sectoren van de hulpverlening en als geestelijk begeleider.