Preview: Radicale rust

Hoe kunnen we leven vanuit een onverwoestbare kern in onszelf? Theologe Barbara Zwaan verdiepte zich in de levens van Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein en schreef het boek Radicale rust. Lees hieronder een stuk uit het voorwoord. 

Inleiding: Rust in tijden van onrust

Deze onrustige tijden vragen om gidsen. Mensen die midden in de onrust een eigen, bevlogen weg gaan. Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein zijn van die gidsen. Drie vrouwen. Drie mystica’s. Drie oorlogsgetuigen. Ze bieden geen gemakkelijke oplossing voor onze onrust, maar moedigen ons aan om een grondhouding van rust te ontwikkelen. Een houding waaruit een actief en productief leven voortkomt. Geen rust dus die een vlucht is uit de werkelijkheid, maar deze juist – met alles wat is – omarmt en een bron vormt van inspiratie en daadkracht.

De levensweg en het werk van Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein laten op een radicale manier zien hoe onrust en rust hand in hand gaan. Hun wijsheid toont ons een weg naar geworteld zijn, overgave en moed. Van liefde en menswording.

Waarom dit boek in deze tijd?

In mijn werk als geestelijk verzorger (of, zoals ik ook wel genoemd word, life counselor) kom ik regelmatig mensen tegen die grote moeite hebben met de tijd waarin ze leven. Ouderen, met een lange levenservaring, vinden dat de geschiedenis zich herhaalt. Dat er niets nieuws onder de zon is, doet hun pijn. Als ze nog televisiekijken, worden ze geraakt door wat er op het scherm aan ellende voorbijkomt: oorlogen, hongersnoden, natuurrampen en ga zo maar door. Met de jaren is hun gevoeligheid voor die ellende toegenomen. Sommigen besluiten niet meer te kijken, omdat het hen depressief maakt. Anderen willen toch betrokken blijven bij wat er in de wereld gebeurt, zelfs als ze daaronder lijden.

Ook jongeren, met wie ik als loopcoach wandel, hebben zorgen. Het leven vraagt veel van hen. De verwachtingen zijn hoog, van henzelf en hun omgeving. Hoe verdeel je je aandacht over alle ballen die in de lucht gehouden moeten worden: je baan, opleiding, familie, vrienden en vriendinnen? Hoe houd je ruimte voor jezelf, voor vrije tijd? Hoe kun je je gejaagde en complexe leven vertragen en vereenvoudigen? Hoe weersta je de voortdurende verleiding van social media en hoe onderscheid je met de opkomst van artificial intelligence nep van echt, of goed van slecht? Hoe voorkom je dat je door overprikkeling opbrandt en niet meer open blijft staan voor de mensen en dingen om je heen?

Zelf kan ik deze zorgen goed begrijpen. En ook ik wil graag op de hoogte blijven van wat er in de wereld speelt, maar voel me vaak machteloos. Ik weet dat ik daarin niet de enige ben. Cynici zeggen: ‘De wereld staat in brand. Dan is er tenminste nog een beetje licht in het donker!’ Fatalisten zeggen: ‘Wat maakt het uit wat ik doe? We gaan toch naar de verdoemenis.’ Die kanten wil ik niet op. Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein wijzen mij een andere weg. Simone is zeer begaan met de ongelukkigen in deze wereld, maar houdt ook oog voor de schoonheid van muziek, poëzie, een heldere sterrenhemel. Edith is gevoelig voor het lot van mensen die lijden onder ‘het kruis’, maar dat lijden heeft nooit het laatste woord. De liefde is bij haar altijd sterker. Dat wil ik ook: ik wil de realiteit onder ogen zien en toch kunnen zeggen: het leven is mooi en zinrijk.

Etty Hillesum is bekend om die houding. Midden in oorlogstijd blijft ze de schoonheid van de wereld zien. Ze schrijft erover in haar dagboek, een uitlaatklep of ‘modderschrift’ waarin ze de onrust vanbuiten en vanbinnen een beetje probeert te ordenen. Etty gebruikt graag het woord ‘modder’, in letterlijke en figuurlijke zin. Sprakeloos verwondert ze zich erover hoe een jasmijn in de modderige omgeving achter haar Amsterdamse huis ongerept, uitbundig en teer straalt als een ‘overmoedige, jonge bruid’. Ze snapt niets van die jasmijn, maar gelooft in het wonder van haar levenskracht. Die kracht gaat niet verloren, ook niet als de jasmijn door regens is verwoest. Etty voelt de bloem ongestoord in haar voortbloeien en haar geur verspreiden, overal waar ze gaat. Ook in het doorgangskamp Westerbork, waar ze mensen bijstaat die op het punt staan gedeporteerd te worden. Daar is ‘modder, zoveel modder, dat men ergens tussen z’n ribben wel heel veel innerlijke zonneschijn moet bezitten, wil men niet het psychologische slachtoffer van al die modder worden’. Etty bezit die zonneschijn, die haar van binnenuit verwarmt en verlicht. Hoe bar de omstandigheden waarin ze zich bevindt ook zijn. Daarom kan uiteindelijk, zegt ze, niets of niemand haar iets doen.

De drie vrouwen die ik in dit boek presenteer, zijn geen slachtoffer van de ‘modder’ van hun tijd. Ieder beaamt het leven, met alles erop en eraan, op haar eigen wijze, ze zeggen er met hart en ziel ‘ja’ tegen. Ze vinden rust in de onrust en vanuit die rust treden ze de wereld actief en met vertrouwen tegemoet, zonder angst om hun handen vuil te maken. In hen heeft zich een soort onverwoestbare kern gevormd, die niet kapot te krijgen is. Ik wil op zoek naar het geheim van die kern.

In hen heeft zich een soort onverwoestbare kern gevormd

Modder is er ook vandaag en zal er altijd blijven. Dit boek gaat daar niets aan veranderen. Het is dan ook geen gemakkelijk zelfhulpboek. Wel wil het verdiepende handreikingen bieden om anders naar die modder te kijken en een grondhouding van rust te ontwikkelen om kernachtig en krachtig in deze weerbarstige wereld aanwezig te kunnen zijn. Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein zijn daarbij onze gidsen.

Waarom Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein?

Waarom Etty Hillesum (1914-1943), Simone Weil (1909-1943) en Edith Stein (1891-1942)? Ten eerste omdat ze weten wat modder als metafoor voor lijden en onrust is: als vrouwen, mystica’s en Jodinnen, levend in oorlogstijd. Ten tweede omdat ze niet terugdeinzen voor die modder, maar er moedig en sterk doorheen ploeteren en hun ontdekkingen aan ons hebben nagelaten als waardevolle bron van wijsheid.

Laat ik daar nog wat meer over zeggen. Etty, Simone en Edith weten allereerst als vrouwen wat modder is, omdat ze leven in een tijd – tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog in – die niet altijd zo vrouwvriendelijk is. Edith mag de assistent van professor en fenomenoloog Edmund Husserl zijn, maar ze kan niet zelf hoogleraar filosofie worden vanwege haar vrouw-zijn. Als Simone in 1943 voor generaal De Gaulle werkt in Londen, noemt hij haar la folle (‘de waanzinnige’) omdat ze in Frankrijk een vrijwillig frontlinie-verpleegsterskorps wil oprichten. Haar voorstel wordt door de mannelijke militaire en politieke leiders van dat moment, onder wie De Gaulle, volledig onrealistisch gevonden en resoluut afgewezen. Etty heeft als vrouw weer andere uitdagingen. Ze wordt verliefd op haar therapeut en handlijnkundige Julius Spier, maar moet haar erotische gevoelens voor hem opgeven om spiritueel te kunnen groeien.

Etty, Simone en Edith weten ook als mystica’s wat lijden en onrust is. Niet alleen Etty ondergaat een spirituele transformatie in haar leven, ook van Simone en Edith kan dat gezegd worden. Alle drie de vrouwen worden mystica’s genoemd, wat veronderstelt dat ze bovennatuurlijke ervaringen hadden die hun leven voorgoed veranderden. Het woord ‘bovennatuurlijk’ (surnaturel) komt uit het vocabulaire van Simone, maar voor Etty en Edith geldt dat net zo goed. Vanuit een ongelovige startpositie worden ze geraakt door wie zij gaandeweg ‘God’ gaan noemen. God heeft voor hen alles te maken met de liefde, al is het een liefde die het lijden niet wegneemt. Sterker nog: door het lijden recht in de ogen te zien, komen ze in aanraking met wie of wat dat overwint. Voor Etty huist God in ‘een heel diepe put’ binnen in haar, Simone en Edith wijzen naar het kruis van Christus waar dood en leven samenkomen. Alle drie gaan ze een mystieke weg en die gaat niet altijd over rozen. Spirituele omvorming kan prachtig zijn door het liefdevolle contact dat ervaren wordt, maar ook desolaat omdat het ‘ik’ ingeleverd moet worden – met alle pijn en verdriet van dien.

Etty, Simone en Edith worden bovendien geconfronteerd met lijden en onrust omdat ze Jodinnen zijn. Edith kan geen wetenschappelijke carrière maken omdat ze een vrouw is, maar ook niet vanwege haar Joodse afkomst. Simone moet in 1942 voor een veilig heenkomen naar de Verenigde Staten vluchten. Etty ziet in datzelfde jaar de dreiging van deportaties in Amsterdam toenemen en kiest er vrijwillig voor om haar diensten aan te bieden in Westerbork. Edith en Etty worden vermoord in Auschwitz, Simone sterft aan tuberculose en ondervoeding in Engelse ballingschap.

Ten eerste is dus het feit dat Etty, Simone en Edith als vrouwen, mystica’s en Jodinnen weet hebben van de modder de reden waarom ik juist hen heb gekozen als onze gidsen in onrustige tijden. Maar dat is niet alles. Ten tweede zie ik drie sterke, wijze vrouwen die zich niet door het (nood)lot terneer laten slaan. Geraakt door de liefde zoeken ze zin en betekenis in tijden van chaos, angst en wanhoop. Het zijn spirituele denkers én doeners: ze keren naar binnen – voor rust, meditatie en gebed – en naar buiten, om anderen te helpen. Edith geeft les aan meisjes en vecht voor hun rechten. Simone identificeert zich met fabrieksarbeiders en loopt met hen mee in vakbondsdemonstraties. Etty’s liefde voor één man, Julius Spier, mondt uit in een diepe verbondenheid met alle mensen.

Omdat de vrouwen hun gedachten hebben toevertrouwd aan het papier, weten we zoveel van hen. Ook dat maakt hen aantrekkelijk als gidsen. Simone en Edith zijn filosofen van beroep en Etty toont in haar dagboek en brieven een uitzonderlijk vermogen tot (zelf)reflectie. Naast intellectuele denkkracht hebben ze ook een zeer verfijnde spirituele gevoeligheid. Die combinatie maakt dat hun werk zo belangrijk is voor de tijd van nu. Je hoeft niet spiritueel, theologisch of filosofisch onderlegd te zijn om in hun levens en boeken iets te ontdekken wat kan helpen bij het vinden van die innerlijke plek waar je altijd welkom bent en van waaruit je anderen kunt verwelkomen. Het is een plek waar je je gejaagdheid even aflegt en op adem komt. Waar je in- én uitademt. Waar je de tijd neemt om te overdenken en te doorvoelen wat voor jou van waarde is in het leven en wat je zou willen doorgeven.

Uit de levens en boeken van Etty, Simone en Edith komen houdingsvaardigheden naar voren die naar mijn idee van alle tijden zijn. Bij Etty horen echtheid en eenvoud, bij Simone geduld en aandacht en bij Edith ontvankelijkheid en empathie. Samen vormen zij de ingrediënten voor een grondhouding die rust bewerkstelligt als bron van beweging. Die vaardigheden zijn er niet zomaar, ze vragen om oefening en discipline. Wil de rustplek in je duurzaam zijn, dan zul je wat of wie daar woont regelmatig moeten blijven bezoeken en aandacht geven. Etty, Simone en Edith winden daar geen doekjes om. Etiketten als ‘absoluut’, ‘radicaal’ en ‘uiterst’ worden nogal eens op hen geplakt en niet zonder reden. Ik neem ‘radicaal’ graag over. Maar niet zonder goed te zijn nagegaan wat we daar in de context van dit boek onder verstaan.

[…]

Lees meer in het boek.

Barbara Zwaan is theologe, werkzaam als docente en geestelijk verzorger. Ze publiceert al jaren over Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein en de betekenis van hun spiritualiteit voor het leven van vandaag. Ze is voorzitter van de redactie Spiritualiteit van Theologie.nl.

Wil je Radicale rust bestellen?

In Radicale rust brengt Barbara Zwaan het denken van Etty Hillesum, Simone Weil en Edith Stein samen rond een urgente vraag: hoe vind je rust in tijden van crisis? Dit boek laat zien dat rust meer is dan ontspanning of zelfzorg. Het is een innerlijk krachtveld, gevoed door stilte, gebed, verbondenheid en de moed om tegen de stroom in te gaan. Zo wordt de weg geopend naar geworteldheid, overgave en morele moed in onrustige tijden. Inspirerend voor persoonlijke bezinning en geschikt voor lees- en gespreksgroepen.

Bestel Radicale rust