Radio Bloemendaal… weet u nog?

Radio Bloemendaal… voor velen onder ons waarschijnlijk ‘een naam van vroeger’. De geschiedenis van dit fenomeen vertelt het verhaal van een kerkelijke ontwikkeling met grootse jaren, maar ook van vergane glorie. Een interessante geschiedenis!

‘Dominee, wat hebt u mooi gepreekt. En wat jammer, dat we dat alleen maar in de kerk hebben gehoord. Met radio kunnen ook de mensen thuis en de zieken meeluisteren’, zo moet het volgens de overlevering ongeveer geklonken hebben in de lente van 1924.

Het begin in 1924

Ds. J.C. Brussaard had zojuist, in de weken voor Pasen gepreekt in de jonge gereformeerde kerk van Bloemendaal aan de Vijverweg, toen hij werd aangesproken door gemeentelid J.H. Monnik. Hij wenste de preek van ds. Brussaard een groter publiek toe en vroeg zich af of de radio als medium om massa’s mensen mee te bereiken niet als een ‘gave Gods’ moest worden beschouwd.

Dat was een stoutmoedige gedachte, want de leiders van kerkelijk Nederland piekerden nog over de vraag of radio eigenlijk wel mócht. In die tijd, in 1924 moest de NCRV nog uitgevonden worden, de radio was een ontluikend medium, maar Brussaard was een man die zich zijn eigen mening vormde en zo werd hij al snel een warm en krachtig voorstander van dit plan.

Met hulp van kerkenraadslid Jan Tanis, een bakker uit Haarlem, en de 16-jarige MTS-student Arnold de Jager werd een oude legerzender op de kop getikt en aan de praat gekregen. Na enkele proefuitzendingen vroeg de kerkenraad van de Gereformeerde Kerk in Bloemendaal bij de regering een zendmachtiging aan, die verrassend genoeg werd goedgekeurd.

Kan de radio als medium niet als een ‘gave Gods’ worden beschouwd?

Op 15 juni 1924 werd de eerste officiële radiokerkdienst met ds. Brussaard uitgezonden vanuit de kerk aan de Vijverweg. Naast de kerk stond een hoge mast en tussen die mast en de kerktoren hing een draadantenne, die verbonden was met de zender in de toren. Het bereik was gering, maar een paar kilometer. In de jaren daarna groeide het luisterpubliek, omdat steeds meer mensen over een (draad)radio beschikte en het vermogen van de zender groter werd. En…. de groep luisteraars bleek niet alleen te bestaan uit zieken en ouderen, die op zondag niet naar de kerk konden komen, maar ook uit belangstellenden van buiten de kerkelijke gemeente en van buiten Bloemendaal.

Verontwaardiging

Maar de uitzendingen maken niet alleen positieve reacties los. In 1934 doen zich rond de uitzendingen uit Bloemendaal problemen voor met het katholieke volksdeel. Luisteraars uit Haarlem, Denekamp en Heerenveen wenden zich tot de KRO om uiting te geven aan hun verontwaardiging over een uitzending van 17 juni 1934. De twee laatstgenoemde woonplaatsen geven aan, dat het bereik van de zender Bloemendaal inmiddels aanzienlijk moet zijn geweest, in ieder geval aanmerkelijk groter dat de eigen ‘thuiszittende gemeente’.

De klachten hebben betrekking op de wijze waarop ds. Brussaard zich heeft uitgelaten over het Sacrament des Altaars: ‘Als die man de verandering niet begrijpt, waarbij brood en wijn worden veranderd in het Lichaam en Bloed van Jezus Christus, laat hem er dan zijn mond over houden. En dan ook te zeggen ‘die fanatieke leer van Rome’… waar bemoeit die predikant zich mee?’. De KRO zond de klachten door naar de Radioraad.

Na de Tweede Wereldoorlog

Na de Tweede Wereldoorlog, toen Radio Bloemendaal opnieuw moest beginnen, ontwikkelde de kerkelijke zender zich snel. In 1959 wordt op de plaats van de oude kerk aan de Vijverweg een heuse Radiokerk in bedrijf genomen, met meer plaats voor het kerkvolk en betere studio’s en technische ruimten.

De luisterschare nam toe, en zeker nadat in 1956 ds. G. Toornvliet zich via de zender tot de gereformeerden wendde. Deze man met charisma was zeer geliefd onder de luisteraars. Toornvliet vond het zijn taak contact te onderhouden met zijn luisteraars, reed duizenden kilometers per jaar en besteedde zoveel tijd aan de radiogemeente, dat zijn eigen gemeente in Bloemendaal eronder ging lijden. Het radiowerk groeide de lokale kerk boven het hoofd. Toornvliets gestencilde preken waren te koop en daar werd goed geld mee verdiend. Het maandblad Kerk zonder Grenzen telde in 1963 15.000 abonnees. Het blad werd zelfs naar emigranten in Canada, Australië en Nieuw-Zeeland gestuurd.

Luisteraars vroegen Toornvliet ook om uitvaarten te doen. En ze lieten hun erfenis na aan Radio Bloemendaal. Er was een staf van betaalde en vrijwillige medewerkers nodig voor administratie, verzending en de radiotechniek. Men sprak zelfs van het ‘bedrijf Radio Bloemendaal’. Detail: op 1 januari 1962 werd voor medewerkers een vijfdaagse werkweek ingevoerd, terwijl het meeste werk bij Radio Bloemendaal altijd door een grote groep vrijwilligers is – en nog wordt – gedaan.

Het radiowerk groeide de lokale kerk boven het hoofd

Kerk zonder grenzen

Het succes en de populariteit gingen met ds. Toornvliet op de loop. We spreken over de jaren ’50, waarin de kerkenraad het hoogste woord moest hebben, waar de radiodominee veel te hard liep. Hij preekte elders, hield avondmaalsvieringen, doopte mensen, trouwde echtparen, zonder dat zijn kerk er iets van wist. Het werd een ‘kerk in de kerk’.

De Gereformeerde Kerk van Bloemendaal wilde de populaire dominee niet kwijt. De oplossing was, dat het radiowerk werd overgedragen aan de provinciale synode van de gereformeerden in Noord-Holland, afdeling Radio Evangelisatie. Daartoe kwam er de stichting Kerk zonder Grenzen, die direct onder het gezag van die synode viel.

Het succes van het massamedium, dat de radio toen was, leverde een verwarrende situatie op. De lokale Gereformeerde Kerk zond via de eigen zender de kerkdienst van Bloemendaal uit en daarna huurde Kerk zonder Grenzen met ds. Toornvliet de overige zendtijd.

Uiteindelijk zag Kerk zonder Grenzen zich in 1968 gedwongen afscheid te nemen van de populaire dominee. De ophef onder gereformeerden in het land was groot. Ds. Toornvliet zette vanaf toen met de stichting ‘Radiogemeente’ zijn werk voort via zeezenders als Radio Caroline, Mi Amigo en Radio Luxemburg.

Radio Bloemendaal ging verder met ds. L.J. Boeyinga. De aanhang groeide nog altijd gestaag, kerkgangers van verschillende pluimage kwamen tot ver uit de regio Kennemerland naar Bloemendaal om diensten mee te vieren, en in 1995 kreeg de kerk een zender van 500 watt, waardoor het bereik enorm toenam, tot reacties van luisteraars uit Scandinavië aan toe.

Na ds. L.J. Boeyinga (1969 – 1987) waren ds. A.C. Bronswijk (1988 – 1995), ds. D.N. Wouters (ad interim) en ds. A. Mak (1995 – 2018) radiopredikant.

Middagpauzedienst

Het ging inmiddels om meer dan alleen maar de kerkdiensten; er kwamen programma’s met religieuze muziek, ook orgelmuziek natuurlijk, en poëzie. En ook programma’s als Leerhuis, Uitgelicht en Een goed Begin werden door ds. Mak gemaakt.

Bijzonder is dat Radio Bloemendaal in 1997 de uitzending ging verzorgen voor de Stichting Alle-Dag-Kerk vanuit het gebouw van de Engelse Hervormde Kerk aan het Begijnhof in Amsterdam. Het ging om de middagpauzedienst met een 5-minutenpreek voor personeel en belangstellenden. Radio Bloemendaal neemt de dienst op woensdag op en zendt deze de volgende dinsdag uit.

Positie kwijtgeraakt

Maar de komst van televisie en de toenemende ontkerkelijking hadden ook gevolgen voor de belangstelling voor Radio Bloemendaal, van groei naar gestaag naar minder belangstelling.

Misschien moet je concluderen dat de techniek de belangrijkste veroorzaker van veranderingen is. Radio Bloemendaal was uniek, vooral omdat het een eigen zendmachtiging had, een eigen zendmast bij de kerk. Het was nieuw en het werd door de kerkenraad en de kerkelijke gemeente goed opgepakt, als radio-evangelisatie.

Maar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw kwam in Nederland in elke gemeente het lokale kabelnet, waarbij iedereen alle radio- en tv-zenders thuis kreeg. Er kwam lokale radio, waarbij de kerken werden uitgenodigd zo mogelijk ook een bijdrage te leveren. Begin deze eeuw verspreidde het internet zich razendsnel, met 1 druk op de knop heeft de kijker of luisteraar de keuze uit tientallen kerken, religieuze gemeenschappen en predikers. Radio Bloemendaal raakte de unieke positie kwijt.

Met 1 druk op de knop heeft de kijker of luisteraar nu de keuze uit vele kerken

Uitzendingen via de ether zijn er al lang niet meer. Op 14 februari 2019 kwam na bijna 95 jaar een einde aan de zendmasten van Radio Bloemendaal, ze werden neergehaald. En juist die masten waren voor vrijwilligers in de beginjaren een uitdaging, als er weer een defect kort voor de uitzending moest worden hersteld en iemand in de mast moest klimmen. Dat was allemaal toen, op 30 september 2018 was de laatste uitzending via de middengolf. Radio Bloemendaal is nu alleen via internet te beluisteren én te zien.

Een specifieke radiodominee is er niet meer, de Protestantse Gemeente Bloemendaal draagt zorg voor het werk van ‘Radio Bloemendaal’, een soortnaam die voor velen nog tot de verbeelding spreekt, maar nu één van de vele zenders en internetstations is, die een zoekende luisteraar kan tegenkomen. Sinds 2020 volledig ‘online’ met website, video en geluid.

En hoe nu…?

De ‘aanhang’ van Radio Bloemendaal bestond voor het grootste deel uit ‘reeds bekeerden’, om die term maar te noemen: gereformeerden, hervormden, katholieken. En natuurlijk ook een aantal mensen, dat voor het eerst kennis maakte met het Evangelie via de radiozender. Maar het gaat vooral om verschuivingen binnen de gelovige gemeenschap. Dus b.v. gereformeerden in Beverwijk en Heemskerk, die niet alleen naar hun eigen kerkdienst gingen, maar ook de radio-evangelisatie in Bloemendaal een goed hart toedroegen.

En nu wil Radio Bloemendaal een vrijplaats zijn en zendt daartoe naast de kerkdiensten (op zondag uit de Dorpskerk Bloemendaal en op elk gewenst moment de dienst van de Alle-Dag-Kerk) ook verschillende programma’s uit voor verdieping. Meditaties in de aanloop naar Pasen en Kerst, het programma ‘Dichtwerk’ over poëzie, ‘Orgelpunt’ voor iedereen, en liefhebbers van orgelmuziek in het bijzonder, en ‘Aangeraakt’, waarin pastorale en religieuze thema’s met muziek en gesproken woord aan de orde komen.

Radio Bloemendaal gaat door, zij bereikt, zo schrijft voorzitter Harry Dijkhuizen van de Radioraad van de Protestantse Gemeente Bloemendaal, ‘een publiek ver buiten Bloemendaal, dat graag verbonden wil blijven met de kerk en het Woord van God’. Er zijn ‘radio’-programma’s, waarin de luisteraar persoonlijk wordt aangesproken op het terrein van zingeving en de eerste podcasts, de langere gesprekken zonder muziek, zijn in de maak.

Kortom, Radio Bloemendaal past zich aan aan de techniek en de behoeften van luisteraars en kijkers, als het gaat om hoe je kunt leven vanuit en je verwonderen over het Evangelie.