Reactie op Jan Martijn Abrahamse, Verlangen naar het heilige

Heiligheid is een notie of een karakteristiek die het geseculariseerde Westen grotendeels teloorgegaan is. Of toch niet? Abrahamse geeft in dit fascinerende essay aan dat wij er wellicht te gemakkelijk aan voorbij geleefd hebben. Terwijl heiligheid wel degelijk aanwezig was en nog steeds is. Hij spreekt niet voor niets over ‘herontdekken’: heiligheid is verborgen aanwezig en kiert op gezette tijden en plaatsen door de barsten van ons gepantserde zelf heen. Taalkleed en stijl van schrijven zijn nadrukkelijk evocerend bedoeld. Je leest niet alleen een intensief en geleerd betoog, maar je wordt ook meegenomen op een fascinerende ontdekkingsreis.

Uitgebreid essay

Abrahamse is lector theologie aan de Christelijke Hogeschool Ede. Hij heeft zelf een kerkelijke achtergrond in de meer evangelisch-baptistische hoek maar is in de loop van zijn leven wat meer naar het institutionele kerkelijke midden opgeschoven. De sensitiviteit voor evangelicale spiritualiteit, gereformeerde degelijkheid en katholieke traditie die dit boek ten toon spreidt doet weldadig aan. Abrahamse doorkruist allerlei gewesten van de theologie en laat ook zien hoe deze diep met elkaar verbonden zijn. Ook de diepe verwevenheid van theologie met filosofie, geschiedenis, psychologie en andere wetenschappen komt ruimschoots aan bod. De breedte en belezenheid die aan dit uitgebreide essay ten grondslag liggen, vind ik indrukwekkend.

Hij laat zien hoeveel breder en omvattender heiligheid kan zijn

Maar wat vooral sterk is, is de intense nieuwsgierigheid waarmee Abrahamse op weg gegaan is. Die werkt aanstekelijk. Hij begint door ons mee te nemen naar de Amsterdamse Westerkerk, een gebouw uit begin 17e eeuw. Eeuwenlang een plaats van prediking en psalmgezang in de Calvinische traditie, decor van het huwelijk van Beatrix en Claus, met een toren waarvanhet klokgelui via het dagboek van Anne Frank wereldwijd bekend is geworden. Maar nu kan dit godshuis worden afgehuurd door een luxe sportschool waar men zich voor 129 euro op allerlei apparaten kan afbeulen in het liturgisch centrum. Dit beeld roept een wereld op: krimpende kerken, sport als religie, een nieuw soort gezamenlijkheid. Ik moest denken aan Ambrosius die over het psalter zegt dat dit het ‘gymnasium’ voor de ziel is – oefenschool voor zieleheil. Nu vervangen door een oefenschool voor het lichaam…

Breed perspectief

Abrahamse gidst ons in de eerste drie hoofdstukken door dit landschap van teloorgegane heiligheid, langs de religie-historische en Bijbels-theologische overwegingen, naar een typisch protestantse versmalling van heiligheid tot ‘morele zuiverheid’. Hij laat zien hoeveel breder en omvattender heiligheid kan zijn, en hoe aantrekkelijk het is om vanuit dat brede perspectief opnieuw te ontdekken waar heiligheid een rol speelt in het dagelijks leven.

Maar wat vooral sterk is, is de intense nieuwsgierigheid waarmee Abrahamse op weg gegaan is

De tweede helft biedt drie hoofdstukken waarin steeds ook tegengeluiden te horen zijn. Waar mensen wel degelijk heiligheid ervaren en ‘zien’. Daarbij zijn de kerken belangrijk. In de woorden van Hartmut Rosa: “Mijn stelling van vandaag is dat juist de kerken beschikken over een verhaal, over een cognitief reservoir, over riten en praktijken over ruimtes waar een luisterend hart kan worden geoefend en misschien ervaren” (p. 121). Daarbij gaat het niet over een soort ‘her-betovering’ van het alledaagse, maar het ‘met een andere blik kijken naar’ het alledaagse. Dan ontwaren we iets van Gods heiligende tegenwoordigheid – die een gewaarwording met zich meebrengt. Deze ervaring is de ‘vreze des Heren’, of het Engelse woord awe. Ervaring van een zeker verband, een orde – te midden van chaos en moeite en lijden. Deze ervaringen helpen ons om deze aarde bewoonbaar en leefbaar te maken (p. 151).

Dat laatste vind ik erg belangrijk. Ik zie uit naar uitwerkingen van deze eerste schetsen. Het belooft veel. Ik zie vooral uit naar een nog nauwere verbinding tussen ‘heiligheid’ en ‘God’. Onherroepelijk betekent concentratie op een begrip en concept (‘heiligheid’) dat gezocht wordt naar beschouwingen van denkers, theologen, filosofen en andere cultuur-dragers. Terwijl ik zelf benieuwd ben naar de ervaring van gewone mensen. Hoe en waar merken zij iets van awe in hun leven? Daar, in het gewone leven, moeten gewone mensen hun leven ‘bewoonbaar en leefbaar’ maken. Hoe doen zij dat?

Vervolg

In alle zoeken en tasten naar heiligheid bekroop me soms het gevoel dat dit toch vooral unieke, boven de echte werkelijkheid uitstijgende ervaringen zouden zijn. Terwijl Abrahamse ook beklemtoont dat het in het gewone leven moet plaatsvinden. De relatie tussen het ‘gewone leven’ en ‘heiligheid’ zou ik nog wel verder doordacht willen zien. Zodat we leren God en Zijn heiligheid ook echt in het gewone leven te ontdekken. Abrahamse benut bijvoorbeeld Tish Warrens boek Liturgie van het alledaagse (pp. 163v). Die spiritualiteit vergt nog meer oefeningen – in elk geval van mijn kant. Wellicht kan daarbij nog gebruik gemaakt worden van het (mijns inziens te weinig gelezen) boek Church in Ordinary Time. A Wisdom Ecclesiology van Amy Plantinga Pauw (Eerdmans: Grand Rapids, 2017). Ik zie dus uit naar het vervolg van dit mooie lectoraat door Abrahamse!