Reizen tussen ‘lekker thuis’ en ‘ontheemd’

Als een vriend van je op reis is, heb je de mogelijkheid om via ‘Polarsteps’ zijn reisavonturen te volgen. Zo kan je per dag een reisverslagje lezen, foto’s bekijken en af en toe misschien een filmpje. Wanneer ik op deze manier iemand volg, kom ik niet verder dan een ‘wat leuk voor jou dat jij dit allemaal meemaakt’.

Philip Troost heeft in zijn boek ‘Zoekruimte’ ook zo’n reisverslag geschreven. Een verslag van zijn eigen geloofsreis van de afgelopen jaren. In tegenstelling tot andere van dit soort schrijfsels, voel ik me als lezer van dit boek niet zozeer toeschouwer, maar juist meer uitgenodigd om ook een dergelijke reis te maken (of beter: ik word aangemoedigd om mijn reis voort te zetten).

Ik ben aan het boek begonnen met een licht sceptisch ‘waarom zou ik dit lezen?’ in mijn achterhoofd. Wat heb ik aan een dergelijk ego-document? Tot ik me realiseerde dat dit wel eens precies de bedoeling kan zijn. Tijdens het lezen van het boek kwam ik namelijk ook zoiets tegen in Exodus 13. Daar wordt het volk Israël – net aan hun reis begonnen – opgedragen het feest van de ongezuurde broden te vieren en als er dan door hun kinderen de ‘waarom?-vraag’ gesteld zou worden, moesten ze iets vertellen over ‘wat de HEER voor mij gedaan heeft, toen ik wegtrok uit Egypte’ (vs 8). Oftewel: het gaat juist om je eigen verhalen.

Geloven als een persoonlijke reis … Het bijzondere van een reisverslag is dat je het alleen achteraf kan schrijven. Je kan alleen vertellen wat je hebt meegemaakt, wat er achter je ligt – als je het achter de rug hebt. Het is dan een hele kunst om de lezer mee te nemen in hoe spannend het kan zijn geweest. Dat heb ik in dit boek zeker kunnen opmerken: hoe beangstigend het voor Troost moet zijn geweest om bepaalde ideeën en overtuigingen achter zich te laten en verder te trekken.

De reden waarom je dit zou doen, verder trekken, is naar mijn idee zeer overtuigend: omdat het daar waar je bent, niet meer klopt; niet meer klopt met de werkelijkheid van je leven; je krijgt het niet meer bij elkaar; je ervaring stroken niet langer met je overtuigingen. Dan heb je dus blijkbaar op pad te gaan.

Of meer nog: dan ben je al op weg. Want je bent aan het loslaten, waar je je misschien wel jaren thuis was gaan voelen. Dat dit verleidelijk is en voor een mens meer dan logisch (je ergens thuis voelen), is zelfs bij de reislustige Troost merkbaar, wanneer hij aandacht vraagt voor de traditie: het is een huis om in te wonen – ook voor hem (p. 74). Blijkbaar gaat de weg van het geloof niet zonder een constant gevoel van ontheemd te raken, omdat je weer vertrokken bent van een plek waar je je thuis bent gaan voelen …

Zoals ik zei is het eigen aan een reisverslag, dat je alleen terug kan kijken op wat geweest is. Zo heeft Troost veel aandacht voor wat hij achter zich gelaten heeft. Bijvoorbeeld het idee van dat er in de Bijbel een objectiviteit te vinden zou zijn (“Achter elk schriftelijk verslag over God zit menselijke ervaring met God. Ervaring met iets van buitenaf, dat herkend werd als de stem van God” – p. 59), of het idee van ‘verzoening door voldoening’ (“De God waar ik in geloof heeft geen verzoening nodig. Ik heb dat, maar God niet. Een God die zich beledigd voelt, op z’n hart getrapt, en dat is hij werkelijk, en dan op zijn strepen zou gaan staan, zich pas recht gevoeld als er gestraft is, dat wordt wel een erg kleinmenselijke God” – p. 112).

Het meest is dit te merken wanneer hij zich wil verhouden tot het beeld van een persoonlijke God. Hij vraagt zich af op welke manier God als het mysterie van het bestaan, als de essentie van het zijn, tegelijk ook iemand kan zijn. “Een God die mij opzoekt, aanspreekt, uitdaagt en ook tegenspreekt, ik kan daar niet anders op reageren dan op een persoonlijke manier. Los van de vraag wat of wie of hoe God is. Ik weet het gewoon niet. Ik vind het ook heel spannend om een godsbeeld van God als persoon, zoals wij mensen persoon zijn, los te laten, omdat ik het alternatief niet zie” (p. 99).

Hier komen we precies bij het spannende van dit boek: je weet wat je achter gelaten hebt, je weet niet wat je tegen gaat komen. Ook niet / juist niet op de reis van je geloof. Net zoals het ene moment van Israël gezegd wordt dat ze ‘vastberaden vertrokken waren’ (Ex 14: 8) en ze bij de eerste de beste tegenslag (als ze gevangen zitten tussen de Rode Zee voor hen en een overweldigend Egyptisch leger achter hen) ‘doodsbang’ werden (Ex 14: 10). Binnen twee verzen gingen zij dus van ‘vastberaden’ naar ‘doodsbang’.

Nu is het woord ‘doodsbang’ wat groot voor een reisverslag als ‘Zoekruimte’, maar wat in ieder geval de overeenkomst is, is dat het zetten van een volgende stap altijd gepaard gaat met onzekerheid en dat die onzekerheid bijna per definitie angst oproept.

Dit is nou wat je te wachten staat als je, net als Troost, niet gearriveerd wil zijn maar je, aangemoedigd door je ervaringen van en in de werkelijkheid van je leven, verder wil trekken. Je kan er bang van worden als je denkt dat je vastloopt en niet weet of je wel verder kan … Dan is zelfs de verleiding groot om terug te willen naar de plek waar het juist zo benauwend voor je is geweest.

Het eerste wat je dan te doen hebt, is rekenschap afleggen van dat je inderdaad zo bang bent, of inderdaad zoveel last van ‘ontheemdheid’ hebt (‘we willen terug naar de vleespotten van Egypte’), of inderdaad pijn hebt van wat je achter hebt moeten laten terwijl je je er ook zo thuis hebt gevoeld. En dan op reis, verder zoeken. En dit dan, vooral: niet alleen …

Misschien kan jij Troost ook zien als een medereiziger die net zo zoekt als jij. Soms kom je ergens aan. Dan heb je iets gevonden. Om het even later weer los te moeten laten, omdat het tijd is om te gaan. Zo gaat het in een mensenleven. Het is dan wel je taak om aan dit leven mee te doen en andermans schrijfsel niet alleen als wat Polarsteps van een afstandje te bekijken.