In de slotscène van zijn meest recent film First Reformed (2017) laat schrij-ver en regisseur Paul Schrader (geb. 1946) de apotheose van het verhaal samenvallen met een kerkdienst waarin een soliste zingt Leaning on the everlasting arms. Het lied wordt ingehouden gezongen, terwijl de finale scène die er doorheen gesneden is heftig en extatisch is.

Waaruit put je troost als je geconfronteerd wordt met de angstaanjagende realiteit van terreur? Troost is van origine verwant aan trust, vertrouwen en vooral ‘grond van vertrouwen’. Waar ligt je houvast, je enige troost? Is dat alleen in de eschatologische hoop op een betere toekomst? Of is God ook direct bij de strijd tegen de terreur betrokken? Als Hij over alles regeert, is Hij misschien zelfs bij de terreur betrokken. Het besef van Gods voorzie-nigheid is voor christenen de eeuwen door een bron van troost geweest in de confrontatie met een onoverzichtelijke en chaotische kluwen van goed en kwaad.

Na de liberale omwenteling van 1848 fungeerde de naam van de filosoof Spinoza als een wachtwoord voor het liberaal-zijn. Zijn denken bood, in een situatie waarin gevestigde religieuze tradities sterk aan betekenis inboetten, de gelegenheid de moderne natuurwetenschap geheel serieus te nemen en tegelijk een nieuwe eenheidsvisie, een nieuw beeld van mens en wereld voor ogen te krijgen. Daarmee speelde de naam Spinoza tegelijk ook een constitutieve rol op de scheidslijn tussen het liberalisme en een zich nieuw constituerende orthodox-gereformeerde stroming.

Na een spreekbeurt die ik in een gemeente van de Protestantse Kerk hield over ‘Religie en geweld’ stond een dame, van wie ik schatte dat ze aan de tweede helft van haar leven bezig was, op om het woord te nemen: ‘Wij heb-ben hier in de gemeente een project gehad om de Bijbel in één jaar helemaal door te lezen en ik heb daaraan meegedaan.

‘Ik was een diepgelovig kind, maar het misbruik heeft me afgesneden van mijn geloofsleven, mij alle vertrouwen in het leven en ook in God ontnomen.’

‘Het heeft mijn geloof wel degelijk beïnvloed en dan vooral naar het Vaderbeeld voor God toe. Dat is zo ernstig misvormd, daar kan ik me niks bij voorstellen. En nog steeds worstel ik daarmee in de zin van: Wat wil Hij van me, wat moet Hij van me …’

‘Dat God meehuilt, in die psalm … Ik bewaar al je tranen in Mijn kruik, zoiets, dat heeft mij zo geholpen … die God kwam op de een of andere manier een beetje naar mij toe … van, nou, dat Hij er toch wel geweest was, dat Hij eigenlijk altijd wel bij mij was, en dat deed mij gewoon goed.’

‘Ik heb wel altijd het gevoel gehad dat Hij mij wél zag. Dat Hij het wél zag, niet dat misbruik, maar dat Hij míj zag.’

De wereld is doortrokken van geluid. Er zijn maar nauwelijks plekken meer waar niets kan worden gehoord. Geluid maken is een wijze van bestaan: wie leeft, maakt geluid. Wie gezien en gehoord wil worden, zorgt ervoor om voldoende geluid te produceren. Luidruchtig zijn heeft misschien wel te maken met de angst om niet mee te kunnen, er niet bij te horen of niet echt te leven. Stilte is in deze luidruchtige wereld een vreemde eend in de bijt. Ze laat niet van zich horen, wordt ook niet gemaakt, maar ontstaat. Het is tegendraads om te verlangen naar stilte.

Dat mystagogie en het moederschap met elkaar samenhangen ligt voor ons mensen uit de eenentwintigste eeuw niet voor de hand. Bij geestelijke schrijvers uit de Oudheid vinden we die samenhang wel, en dat is ook het geval bij Augustinus. Maar laat ik beginnen met mijn eigen ervaring van geestelijk moederschap.

In het bezoekwerk klinken soms moeilijke geloofsvragen, zoals ‘Waar is God?’ en ‘Waarom laat hij het lijden toe?’ Hoe reageer je als ouderling of bezoekmedewerker op deze vragen? Welke antwoorden kun je wel en niet geven?

Weinig bijbelboeken zijn zo donkergekleurd als Jeremia, vol met oordeelsteksten en dreiging, in soms schokkende taal. Neem nu Jeremia 48, een volkenprofetie over Moab.