Groene theologie
Het is hard nodig dat de verhoudingen tussen mensen en de natuur hersteld worden. Groene theologie draagt bij aan het denken over die verhouding door te kijken naar het hele plaatje. Wat is de plaats van mensen in het grote geheel van Gods schepping?
Onze cultuur heeft een blikvernauwing doorgemaakt waarin alles om mensen ging draaien. Maar door de ecologische crisis beseffen we dat we als mensen deel zijn van de natuur, want als we onze leefomgeving vernielen, gaan we er op den duur zelf ook aan. Dat we het zover hebben laten komen dat natuur massaal verloren gaat en het klimaat verandert, komt onder meer door bepaalde theologische opvattingen. De opdracht aan mensen in Genesis 1 om de aarde onder hun gezag te brengen en te heersen over de dieren, is misbruikt om de uitbuiting van de aarde te rechtvaardigen. Sommige christenen geloven dat God wel voor een nieuwe aarde zal zorgen en dat we ons dus om de oude niet hoeven te bekommeren. Anderen zien de Bijbel als een geschiedenis van God met mensen waarin de natuur geen rol speelt.
De Bijbel en de christelijke traditie kunnen ons ook helpen om opnieuw na te denken over onze plaats als mensen in het grote geheel en uit de ecologische crisis te komen. Christelijk geloof gaat namelijk niet alleen over God en mensen, maar over God en de hele wereld. Het opnieuw lezen van de Bijbel helpt om de blik te verbreden. Er staat herhaaldelijk dat God zorgt voor alle levende wezens en in de psalmen lezen we dat mensen deelnemen aan de lofzang van de hele schepping. Het Nieuwe Testament vertelt over Christus als redder van de hele kosmos, niet alleen van mensen.
GODS LICHAAM
Groene theologie kijkt anders naar de verhouding tussen mensen en de natuur dan we gewend zijn geraakt, maar kijkt ook anders naar God. In de moderne tijd zijn we gaan denken dat God niets met de natuur te maken had, zoals we dachten dat we zelf boven de natuur stonden. Op mensen die wel nauw met de natuur verbonden waren, werd neergekeken. Natuurvolken moesten ontwikkeld worden, was de opvatting, en vrouwen konden alleen emanciperen als ze zo min mogelijk last hadden van de zaken van het vrouwenlichaam. Zoals mensen echter door hun lichaam met de aarde verbonden zijn, is God nauw met haar schepping verbonden. Sommige theologen gebruiken het beeld van de aarde als Gods lichaam, om uit te drukken dat God in alles aanwezig is en tegelijk groter is dan alles wat bestaat.
GEBOORTE
Groene feministische theologen hebben fundamentele kritiek op het beeld van God als een mannelijk heerser. Dat is een projectie van machtige mannen die over de aarde en over vrouwen willen heersen, zeggen ze. De Bijbel komt uit een patriarchale cultuur en geeft dus ook veel patriarchale beelden van God. Toch komen er ook andere beelden voor. Juist waar het gaat over God en de hele schepping, heeft God ook vrouwelijke trekken. Alles begint met de Geest van God die over de wateren zweeft. Geest is vrouwelijk in het Oude Testament en het scheppingslied van Genesis 1 beschrijft scheppen als scheiden en maken, maar ook als een geboorte. Schepping is een doorgaand proces: voortdurend brengt Gods geest alles tevoorschijn uit de aarde. In andere teksten speelt Vrouwe Wijsheid een rol in het scheppen van God. Met wijsheid maakt God alles en Gods wijsheid is in de schepping te vinden.
GEEN RENTMEESTER
Mensen hebben verantwoordelijkheid ten opzichte van hun medeschepselen. Christenen gebruiken daar vaak de term ‘rentmeester’ voor. Maar dat is een wat ongelukkige term. Rentmeester is in de Bijbel een economische functie, in onze tijd is het een beheerder van agrarisch onroerend goed. Door die term te gebruiken is het gevaar groot dat we de aarde blijven zien als materiaal om geld mee te verdienen. En daarmee doen we de aarde en God tekort. De rol van mensen is niet die van heersers over de aarde, al dan niet namens God. Mensen zijn onderdeel van het grote geheel van de schepping, leven net als alle levende wezens op Gods adem (zo wordt de Geest van God ook genoemd). De schepping is er niet alleen voor mensen, maar is een grote lofzang op God, waaraan mensen deelnemen met hun stem.
Trees van Montfoort is theoloog en auteur van ‘Groene theologie’ (Skandalon, 2019).
Alles is met alles verbonden
‘Met ons hoofd begrijpen we de noodzaak van milieumaatregelen wel, maar het zit nog niet in ons hart. Daardoor blijven ze van buitenaf opgelegde verplichtingen. Als we echt ervaren dat onze innerlijke natuur en uiterlijke natuur ten diepste verbonden zijn, dan raken we van binnenuit gemotiveerd om bij te dragen aan een betere en duurzame wereld. Dan doen we het juiste met aandacht, overtuiging en hartsenergie. Om dat te bereiken moet er meer aandacht komen voor de binnenkant van duurzaamheid.’ Daarvan is Matthijs Schouten, ecoloog en filosoof bij Staatsbosbeheer, overtuigd. En die aandacht voor de binnenkant van duurzaamheid krijg je door je te verwonderen, aandachtig te zijn, je te openen, de ander en het andere ruimte te geven.
