Menu

Premium

‘Weest dienstbaar aan elkaar’

Hebreeuwse tekst die wordt uitvergroot met een loep

Bij Exodus 12,(1)15-20, Psalmen 81 en Johannes 13,1-15

Vandaag begint wereldwijd in de christelijke kerk(en) de viering van het Paasfeest, op de avond dat Jezus voor het laatst samen met zijn leerlingen ‘aanligt’ voor de maaltijd. In de toenmalige tijdrekening was dat het begin van de vrijdag. Later die nacht zal Jezus gearresteerd worden. Het gezelschap was met velen in Jeruzalem gekomen om de uittocht uit Egypte te vieren. Exodus 12 speelt kort voor de uittocht. De Israëlieten moeten deze blijven vieren. Psalmen 81 vertelt van de uittocht en het verbond en roept Israël op trouw te blijven aan zijn bevrijder.

Deze avond viert de kerk de instelling van het heilig avondmaal, maar leest uit het Evangelie van Johannes, bij wie die instelling helemaal niet voorkomt. Het Gemeenschappelijk Leesrooster geeft een Tora- en een evangelielezing. Elders vinden we ook een epistellezing (1 Korintiërs 11,23-26), de oudste schriftelijke overlevering van het instellingsverhaal.

Het karakter van de maaltijd

Over de laatste maaltijd lezen we in alle vier de evangeliën. Matteüs, Marcus en Lucas spreken van het Pesachmaal. Dat wordt volgens de regels voorbereid. Johannes (13,1-2) vermeldt slechts ‘een maaltijd kort voor het Pesachfeest’. Talloze geleerden hebben geprobeerd dit verschil weg te poetsen. Heeft het te maken met wat Jezus nodig had voor zijn tekenen? Bij de synoptici gebruikt Jezus het ongezuurde brood en de wijn en geeft ze een nieuwe betekenis: ‘mijn lichaam’ en ‘mijn bloed’. Wie het Johannesevangelie leest, weet dit al uit de verhandeling over het brood dat leven geeft: ‘Het brood dat Ik zal geven voor het leven van de wereld, is mijn lichaam’ (Johannes 6,51). ‘Wie mijn lichaam eet en mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik in hem’ (Johannes 6,56). Bij Johannes (13,5) gebruikt Jezus de waskom voor een ‘teken’, dat al in zijn dialoog met Petrus wordt verklaard. Na de voetwassing legt Jezus een ander aspect uit.

Liefde tot het uiterste

Eerder (Johannes 11,54) lazen we dat Jezus niet langer in het openbaar optreedt en zich met zijn leerlingen afzondert in Efraïm, ten noorden van Jeruzalem. Johannes 12,37-50 is een terugblik op het leven en de werken van Jezus, waarna geschetst wordt wat er gaat gebeuren. Dat staat al in Johannes 1,5: ‘Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.’ Nu is de tijd gekomen dat Jezus vanuit de wereld van duisternis en dood (Gr.: kosmos) terugkeert naar de Vader (Johannes 13,1). Tot het uiterste (Gr.: eis telos) gaat Hij de weg van de liefde voor ‘de zijnen’ (Gr.: tous idious; Nieuwe Bijbelvertaling: ‘zijn vrienden’), die nog in de wereld zijn en blijven, zijn ‘eigen schapen’ (Gr.: ta idia probata – Joahnnes 10,3-4), die de stem van de herder kennen en hem volgen. Jezus’ liefde tot het uiterste is niet primair een gevoel, maar een daad waarbij Hij zelfs zijn leven aflegt. Zo geeft ook de Goede Herder zijn leven voor zijn schapen (Johannes 10,11.15). Bij ‘Het is volbracht’ (Gr.: tetelestai – Johannes 19,30) is dat liefdewerk voltooid. Het verhaal begint, maar houdt meteen op. Weer mogen we Jezus in het hart kijken: Hij weet dat de Vader Hem alles in handen heeft gegeven en dat Hij nu naar Hem toe gaat. Hij kan dus met opgeheven hoofd de gebeurtenissen die volgen tegemoet treden en eraan deelnemen (vgl. Filippenzen 2,8-11). Ook de lezer kan nu al de goede afloop weten!

Het teken van de voetwassing

Jezus staat van tafel op en neemt de gedaante aan van een slaaf (vgl. Filippenzen 2,7-8). Hij kleedt zich als een slaaf om de taak van een slaaf bij een (feest)maal te doen: de voeten van de gasten was- sen. Heidense slaven waren daartoe verplicht, joodse niet. Leerlingen wasten soms uit liefde en respect de voeten van hun meester, vrouwen die van hun man. Jezus zet de wereldorde ondersteboven. Met het verzet van Petrus begint de uitleg van het teken. ‘Later zul je het begrijpen’ (Johannes 13,7) – hiernaar verwijst Johannes vaker (bijv. Johannes 2,22; 7,39; 12,16; 14,26; 16,13; 20,9). Dat is werk van de heilige Geest, niet een aha-erlebnis van de leerlingen zelf. Geen voetwassing (Gr.: niptoo)? Dan kun je niet bij Mij horen – dat geldt zowel op aarde als bij de Vader. Het Griekse meros echein (13,8) betekent ‘een (erf)deel hebben’. Israëlieten gebruiken het voor het van God ontvangen erfdeel in het Beloofde Land. Later in de Joodse wereld gelooft men in een ‘erfdeel’ in het hiernamaals. In de Openbaring van Johannes staat meros voor het eschatologische loon (Johannes 20,6; 21,8; 22,19). Dat klinkt hier zeker mee.

Reinheid

Vervolgens wil Petrus helemaal gewassen worden. ‘Niet nodig,’ zegt Jezus. ‘Wie gebaad (Gr.: louoo) heeft is al helemaal rein’ (Johannes 13,10). Dat kan fysiek worden opgevat, cultisch, spiritueel en ook moreel. Het gezelschap zal zich bij aankomst in Jeruzalem zoals alle pelgrims door een bad cultisch gereinigd hebben voor het ophanden zijnde Paasfeest (vgl. Johannes 11,55). De onreinheid van één, Judas, is overdrachtelijk: de duivel heeft hem in zijn macht. Vaak zegt men dat de leerlingen ‘rein’ zijn omdat ze als het ware gebaad hebben in het onderwijs van Jezus.
Na het werk neemt Jezus zijn overkleed weer op. Zoals Hij hier zijn overkleed kon afleggen en weer opnemen, kan Jezus dat ook doen met zijn leven. ‘Niemand neemt mijn leven, Ik geef het zelf’ (Johannes 10,18).

Weer als leermeester en heer aan tafel spoort Jezus de leerlingen aan om zich net als Hij dienstbaar te maken aan elkaar – als slaven. ‘Ik heb jullie een voorbeeld gegeven; wat Ik voor jullie heb gedaan, moeten jullie ook doen’ (Johannes 13,15). Jezus’ dienstbaarheid als voorbeeld voor zijn volgelingen vinden we ook bij de synoptici. Lucas (22,24-27) situeert haar bij deze maaltijd. Bij Matteüs (20,20-28) en Marcus (10,43) is ze al veel eerder aan de orde.

Bij Exodus 12:(1)15-20, Psalmen 81 en Johannes 13:1-15

Wellicht ook interessant

Opengeslagen Bijbel
Opengeslagen Bijbel
None

Gods transcendentie en Jobs geloof 

Katja Tolstoj hield op 2 februari 2024 een toespraak op de presentatie van het boek De bijbel als biografie van God en mensen. Geschiedenis en hergebruik van teksten, geschreven door Eep Talstra. In deze schriftelijke uitwerking van de toespraak werkt ze drie punten uit: de benadering van Talstra, relevantie van het werk voor een vruchtbare dialoog tussen systematische theologie en Bijbelwetenschappen en haar persoonlijke interesse voor het vraagstuk van het lijden en de eigenschappenleer van God. 

Symbolen vanuit de christelijke traditie op digitale wijze afgebeeld in een foto van een man die op een laptop werkt
Symbolen vanuit de christelijke traditie op digitale wijze afgebeeld in een foto van een man die op een laptop werkt
None

Taalkunde, theologie en de computer

Willem van Peursen hield op 2 februari 2024 een toespraak bij de presentatie van het boek De bijbel als biografie van God en mensen. Geschiedenis en hergebruik van teksten, geschreven door Eep Talstra. In deze schriftelijke uitwerking van de toespraak gaat Van Peursen in op twee centrale vragen: hoe kunnen we een christelijke geloofsleer formuleren die recht doet aan de inzichten van de bijbelwetenschappen. En krijgen nieuwe digitale methoden als statistiek, machinelearning en AI een plaats in de werkkamer van de exegeet?

Nieuwe boeken