Wisselend licht op hetzelfde woord
In het Maarten van Rossum-museum in Zaltbommel bevindt zich een bijzondere zonnewijzer uit de zeventiende eeuw, afkomstig uit een van de kloosters uit de omgeving. Welk klooster precies, dat is onbekend. Bijzonder aan die deze zonnewijzer – het is de enige in deze vorm in Nederland – is dat hij de vorm van een boek heeft. Een boek waarop de uren worden geteld. Wanneer de zon loodrecht op de middelste bladzijde staat, is het twaalf uur ‘s middags. De schaduw op de linker bladzijde geeft de vier voorafgaande uren aan, en de schaduw op de rechterbladzijde de volgende vier. Staat de zon precies op de snijrand van de enigszins opstaande bladzijden, dan kom je op het totaal aantal telbare uren van zeven uur ‘s morgens tot vijf uur ‘s middags, de uren van het werk op het land, dat op gezette tijden werd onderbroken voor het getijdengebed in de kapel. Zo werd het kloosterlijke ritme van de dag bepaald in een voortdurende afwisseling van gebed en werk. Ora et labora.
De arbeid op het land werd bepaald door een eigen ritme en een vast werkpatroon. De door de seizoenswisselingen bepaalde cyclus strekte zich uit van zaaien tot oogsten. Het gebed op de getijdenuren in de kapel werd eveneens bepaald door een vast patroon. Wekelijks werd het hele psalterium sten doorgezongen: week in week uit, eeuw in eeuw uit. Eindeloos deed men hetzelfde werk, en even eindeloos zong en las men uit hetzelfde boek.
Dat nieuwe licht maakt het boek steeds weer als nieuw
Het is typisch iets van onze tijd je af te vragen of dat niet vervelend werd, en of er nooit iemand was die zei of dacht: ‘Dat boek heb ik al uit’. Dat één en hetzelfde boek jaar in jaar uit centraal kon blijven staan, wordt verhelderd door het beeld van deze zonnewijzer in de vorm van een boek. De vorm verandert niet, net zomin als de aard van de arbeid of die van de gebeden verandert. Toch valt er telkens nieuw licht op het boek. Dat nieuwe licht maakt het boek steeds weer als nieuw. Wisselend licht biedt de mogelijkheid dode letters iedere keer anders tot leven te lezen. Je kunt de uren op de zonnewijzer lezen in tijden van oorlog of vrede, van gezondheid of ziekte, of in wat voor tijden dan ook. Hoe anders situaties ook steeds weer kunnen zijn, en zúllen zijn, je weet bij wijze van spreken altijd hoe laat het is. Dat er keer op keer nieuw licht valt op het oude Boek, maakt dat het, zolang het gelezen wordt, en hoe vaak het ook gelezen wordt, nooit verouderen zal. Zo wordt de mogelijkheid tot bezieling door een en hetzelfde woord ons keer op keer aangereikt door steeds andere situaties in steeds weer nieuwe tijden. Daarbij worden de teksten overigens niet alleen wisselend belicht, maar staan zij natuurlijk zo nu en dan in de schaduw.
Gerard van Broekhuizen is theoloog en kunstenaar. Hij is sinds het begin van Schrift betrokken geweest als redactielid, beeldredacteur en auteur.
Eerder gepubliceerd in Schrift 199 (2002), 32.
