Conferentie Christianity & Slavery: dag 2
Arie Kok doet dagelijks verslag van de vijfdaagse conferentie Christianity & Slavery op Curaçao
Welke rol speelden christenen in het slavernijverleden van de Nederlanden? Hoe faciliteerde, legitimeerde en bekritiseerde het christelijke denken een cultuur van slavernij? En wat zijn de laatste inzichten hieromtrent? Arie Kok is op Curaçao voor de conferentie Christianity and Slavery in the Dutch Caribbean Islands, Surinam, and the Netherlands. Voor Theologie.nl doet hij dagelijks verslag.
Buiten is het 32 graden, in de koele aula van de University of Curaçao buigen we ons vandaag vooral over de vraag: hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat de slavernijpraktijk gelegitimeerd werd vanuit de protestantse theologie? Nederland was een gereformeerde natie, het Israël van het Westen, uitverkoren tot grootse daden.
Follow the money
De twaalf presentaties zijn divers, van inhoud en invalshoek. In een aantal ervan worden argumenten en motieven aangedragen die kunnen verklaren waarom protestanten in de koloniën en in het moederland zo weinig inbrachten tegen de barbaarse praktijken, en ze zelfs ondersteunden en legitimeerden. Een ervan is: geld. Follow the money, het speelt ook in de kerk. Als er wat te verdienen valt, wordt de moraal losser en wint de dominee het al snel van de koopman.
Follow the money, het speelt ook in de kerk
Je meester eren
Ook in de exegese van Bijbelteksten is de legitimerende tendens te vinden. Kyle J. Dieleman laat onder andere zijn licht schijnen op de interpretatie van het vijfde gebod: eert uw vader en uw moeder. Hoe breed leg je dat uit, naar alle gezag dat over je gesteld is? Moet je als slaaf je meester eren? Volgens sommige uitleggers uit de zestiende en zeventiende eeuw hoorde dat er wel degelijk bij. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de verwijzingen die Ursinus bij de Bijbeltekst van Exodus geeft. Of uit de verklaring van het Bijbelboek Filemon van de hand van Hugo de Groot. Als slaafgemaakte je meester dienen is God dienen. Je meester niet dienen is zonde.
Moet je als slaaf je meester eren?
Geestelijke slavernij
Er werd ook vaak onderscheid gemaakt tussen geestelijke en lichamelijke slavernij, onderzocht Martijn Stoutjesdijk. Met een beetje slechte wil kunnen die tegen elkaar worden uitgespeeld. Wij zijn allen zondaren, verslaafd aan de zonde, volgens de theologie van de gereformeerde kerk. Van die verslaving moeten we vooral worden bevrijd. En als dat gebeurt, dan kan een vlucht als slaaf uit de plantage een vlucht uit de christelijke omgeving zijn, waardoor je je geestelijke vrijheid juist weer op het spel zet. De bekeerde marron (gevluchte slaaf) Job Arabi schreef hierover: ‘De duivel speelt met ons in het bos: je hebt je vrijheid toch gekregen, waarom zou je geestelijke vrijheid nastreven.’ Marrons konden daarmee worstelen, ze spraken dualistisch over fysieke en geestelijke slavernij.
Het uitverkoren volk
Het Nederlandse zelfbeeld was er een van superioriteit: het gereformeerde volk dat met een goddelijke opdracht uitvaart en het christendom moet uitdragen onder verre volken. Het Israël van het Westen, dat haar welvaart en voorspoed te danken heeft aan haar door God uitverkoren status. Thandi Soko-de Jong legt hier de vinger op de pijnlijke plek, aan de hand van Jacobus Capitein, de eerste zwarte promovendus in Nederland. Capitein vertaalde het Onze Vader in het Mfantse en opende met zin: ‘Vader van ons allen, die in de hemel is.’ Gods vaderschap ziet hij blijkbaar als een universeel vaderschap.
Het Israël van het Westen, dat haar welvaart en voorspoed te danken heeft aan haar door God uitverkoren status
De gereformeerde leer van de uitverkiezing gaat er echter vanuit – Soko-de Jong citeert hier met instemming de Zuid-Afrikaan Modise – dat God bepaalde mensen, een specifiek volk of ras uitkiest voor verlossing en welvaart. Dat roept de vraag op of dat elk volk of elk individu kan zijn. Als we die vraag bevestigend beantwoorden, ‘waarom behoren calvinisten dan tot degenen die zwijgen over discriminatie en uitsluiting op basis van geslacht, etniciteit, ras, religie, enz. – alsof iemand of een bepaalde samenleving inderdaad door God kan worden begunstigd?’, citeert Soko-de Jong uit Critical Evaluation of the Doctrine of Predestination van Modise. Zo kan de leer van de predestinatie misbruikt worden om het onderdrukken, onteigenen en uitbuiten van de onderdrukkende partij te legitimeren.
Namen van schepen
Het zelfbeeld van het uitverkoren volk uitte zich ook in de naamgeving van schepen, zoals de Gideon uit de blog van gisteren. En de David of de Koningin Esther. Andrea Mosterman deed hier onderzoek naar. In de loop van de zeventiende eeuw nam dit verschijnsel toe. Het heeft iets Trumpiaans, je zou er hard om kunnen lachen als het niet zo treurig blasfemisch was.
We sluiten deze ernstige conferentiedag af met Curaçaose dans en muziek: tambú, een vrolijke mix met Caribische en Afrikaanse invloeden, die zelfs theologen en historici in de benen weet te brengen.
Arie Kok is journalist en schrijver. Hij werkte onder andere voor de publieke omroep en was hoofdredacteur van EO Visie en De Nieuwe Koers. Ook schreef hij meerdere boeken, waaronder Biografie van de Noordzee (2025) en Biografie van de Zuiderzee (2021). Hij werkt aan een nieuw boek over kolonialisme en slavernijverleden.
