Preken over de hel, waarom?

Onze wereld kent allerlei ‘hellen’ stelt Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen: de klimaathel, de mentale hel, de hel van de oorlog. Deze hellen vragen om theologische duiding én om prediking. Tijdens het Preekfestival 2026 aan de PthU sprak Huijgen onderstaande lezing uit, waarna een workshop volgde. Want hoe doe je dat, preken over de hel?

Hebben we eens iets vrolijks in theologie en kerk, moet het direct weer om zeep geholpen worden. Zo zou het kunnen voelen als je je hebt aangemeld voor een waar ‘festival’ over de prediking, precies aan het begin van het jaarlijkse festivalseizoen (de zon schijnt, de zomer komt eraan) – en vervolgens klik je dan toch maar de workshop ‘preken over de hel’ aan. Festival en hel – groter kan de tegenstelling toch niet zijn? Wat dat betreft ben ik blij verrast dat zich überhaupt mensen hebben aangemeld voor deze workshop en ik niet werkeloos op een terrasje moest gaan zitten.

Misverstanden over de hel

In ernst: ik denk dat het nodig is in deze tijd opnieuw over de hel te preken. Die gedachte roept snel diverse misverstanden op. Je zou kunnen denken dat we de lievigheid eens voorbij moeten komen en in de preek weer eens ernstig met mensen over hun verhouding tot de levende God moeten spreken, die allerminst vanzelfsprekend is. Dat lijkt me op zichzelf geen onterecht punt, maar dat is voor mij niet het allereerste. Ook zou het misverstand post kunnen vatten dat we oude beelden over de hel, waarmee mensen vroeger bang werden gemaakt, eenvoudigweg zouden kunnen hernemen en kunnen zien of deze opnieuw zinvol kunnen worden ingezet voor de huidige prediking. Vaak wordt in dit verband verwezen naar de preek van Jonathan Edwards, ‘Sinners in the hands of an angry God’, die met zijn nauwkeurige en gruwelijke beelden van de hel mede de stoot gaf tot de Great Awakening. Ik denk dat we serieus moeten nemen dat we in een andere tijd leven, al wil ik nog serieuzer nemen dat de levende God zeer wel in staat is iets nieuws te doen.

Hedendaagse hellen

Wat wil ik dan wel? In mijn nieuwe boek ‘Inferno: De ontdekking van de hel’ betoog ik dat allerlei hedendaagse ervaringen van hel (de klimaathel, de mentale hel, de hel van oorlog) theologisch meer gewaardeerd kunnen worden, en wel in het licht van Christus’ nederdaling ter helle. Volgens Calvijn vond die immers niet plaats tussen Christus’ dood en opstanding, maar in heel Christus’ lijden, in het bijzonder tijdens de drie uur duisternis op Golgotha. De hel was voor Christus een ervaringscategorie, want – zo stelt Calvijn – Christus was niet werkelijk door God verlaten: dan zou God door God verlaten zijn, en de gereformeerde christologie en triniteitsleer verzet zich daartegen.

Als deze theologische stap die ik in mijn boek zet, terecht is, valt opnieuw na te denken over de prediking. Hel en verdoemenis preken betekent dan niet allereerst dreigen met allerlei ellende en het hiernamaals als consequentie van een gebrek aan bekering, maar het onder ogen zien en durven benoemen van situaties van uiterste godverlatenheid als helse situaties. Dat heeft te maken met erkenning van de ervaring van degene die lijdt aan diepe eenzaamheid of pijn. Maar dit heeft ook de kant van beschuldiging van degene die het leven van de ander, bedoeld of onbedoeld, tot een hel maakt. Waar mensen elkaar radicaal uitsluiten, verwijzen we elkaar naar de hel.

Waar mensen elkaar radicaal uitsluiten, verwijzen we elkaar naar de hel

Wet en Evangelie

In feite gaat het bij de prediking van de hel om zowel Wet als Evangelie. De Wet in het blootleggen van de zonde in zijn diverse verschijningsvormen: evidente vormen van uitsluiting in racisme, discriminatie en antisemitisme, maar ook subtielere vormen die onder ons mensen altijd een rol spelen. Jakobus’ brief wijst ons op het verschijnsel dat een rijke die in een gemeenschap binnenstapt, gemakkelijker met egards wordt ontvangen dan een arme. Tal van varianten zijn denkbaar: razendsnel bepalen we of de ander tot de ingroup of de outgroup behoort en handelen we daarnaar.

Daarnaast en daar bovenuit verkondigen we het Evangelie, namelijk dat Jezus Christus is neergedaald ter helle. Hij heeft de diepste eenzaamheid en angst geleden met de bedoeling ons daarvan te bevrijden en onze schuld aan de uitsluiting van anderen weg te nemen. Dit is geen goedkoop doekje voor het bloeden, althans: dat moet het niet zijn.

Het lijkt mij de kunst in de prediking zowel kritiek te leveren op onze menselijke egoïstische neigingen en op destructieve systemen, alsook van vergeving en vernieuwing te spreken. Ik zou hopen dat dit een open deur was, maar eerlijk gezegd vermoed ik dat in de praktijk van de prediking weinig de ellende in alle diepte wordt gepeild en dat het evangelie van de levende die de dood overwint, de angstige Jezus die onze angst wegneemt, niet altijd tot klinken komt. U begrijpt: ik chargeer een beetje omdat dit een workshop is en we straks in alle scherpte een gesprek met elkaar willen aangaan.

Het laatste oordeel  

Eén van de belangrijkste punten is het laatste oordeel met de tweeërlei uitgang. Hoeveel mythologie en fantasie er ook bij aangespoeld zijn, deze kern is niet iets middeleeuws of iets dergelijks, maar ze behoort tot het hart van de christelijke leer en van het Nieuwe Testament. De evangelist Mattheüs, zo wees mijn onderzoek uit, is niet alleen de Bijbelschrijver die het meest over de hel schrijft, maar hij richt zijn waarschuwingen ook uitsluitend aan de christelijke gemeente, niet aan degenen erbuiten. Het gevaar bestaat namelijk dat christenen vergeten naar de Bergrede te leven, daardoor geen olie meer in hun lampen hebben en dwaas worden, waardoor ze uiteindelijk buiten zullen komen te staan. Nu moeten we ons niet aanmatigen dat wij God in de kaart kunnen laten kijken bij het laatste oordeel, en we moeten helder het onderscheid tussen het laatste en het voorlaatste in het oog houden. Tegelijkertijd worden er in de preek wel zaken gedaan in het perspectief van het oordeel van de komende Christus.

De dagen dat mensen bang werden gemaakt met het komende oordeel liggen voor de meeste mensen ver achter zich. In de huidige tijd komt het eropaan of we daadwerkelijk geloven dat Gods oordeel komt. Dat is goed nieuws voor de schepping, die – zoals het Nieuwe Testament zegt – zucht en met reikhalzend verlangen uitziet naar het openbaar worden van Gods kinderen en Gods koninkrijk. Gods oordeel betekent dat definitief en finaal onderscheid wordt gemaakt tussen goed en kwaad – en wel zo dat uiteindelijk het goede blijft, ofwel de liefde. Alles vergaat, zelfs het geloof en de hoop (want die komen tot hun ultieme bestemming), maar de liefde vergaat nimmermeer.

Waar de hel in de christelijke verkondiging aan bod komt, zal dit zijn als keerzijde van de weg die Christus ging. Alleen in zijn licht zien wij hoe diep de duisternis is waar Hij van redt. In mijn boek gebruik ik het beeld van fotonegatieven, zoals we die vroeger – in de tijd van de analoge fotografie – gebruikten. Wat op de foto uiteindelijk zwart was, was wit op het negatief, en andersom. Zo kunnen we iets zeggen over de hel. Christus is de weg, de waarheid en het leven; de hel is de plek waar je de weg kwijt bent en je als in een doolhof dwaalt, de plek waar de leugen regeert en je door alle fake news niet meer kunt bepalen wat de waarheid is, waar je leven wordt afgeknepen. Jezus is de Goede Herder, maar de hel is de plaats waar geen herder, geen gemeenschap meer is, maar enkel diepe eenzaamheid.

De hel is de plaats waar geen herder, geen gemeenschap meer is, maar enkel diepe eenzaamheid

Hel op aarde

Zo beschouwd tekent de hel zich ook in dit leven al af, net zo goed als er af en toe iets oplicht van het komende koninkrijk. Het verschil is wel dat wij mensen gemakkelijk de hel op aarde maken, ook (of misschien wel juist) als we proberen de hemel op aarde te maken. Het lijkt me belangrijk dat in de verkondiging wordt aangewezen waar het leven tot een hel wordt gemaakt en wordt verkondigd hoe Christus daarvan redt.

Intussen verkondigen we het evangelie, en verkondigen we niet eenvoudigweg de eeuwige ondergang. Die komt slechts mee als keerzijde van die verkondiging.

Daar hoort ook bij: niet wij bepalen wie in de hel terechtkomt en wie niet. Dat oordeel is principieel aan God. Sterker nog: wie meent daarop vooruit te kunnen grijpen in dit leven, wil als God zijn en is zeer waarschijnlijk bezig het leven voor de medemens tot een hel op aarde te maken. Wie over het finale oordeel over ieders leven nadenkt los van wie Jezus Christus is, zou zelfs voor de kerkvader Augustinus nog wanhopen, maar wie dit oordeel ziet in het licht van wie Christus is, zou zelfs voor de grootste misdadiger nog moed vatten.

Preek over de hel

Wat betekent dit nu concreet voor de prediking? Ik vat wat ik heb gezegd samen in een paar korte stellingen.

1. Preek alstublieft hel en verdoemenis om de machten van het kwaad in het heden bloot te leggen;
2. Laten we ons streng aan Gods openbaring in Christus houden, ook ten aanzien van het finale oordeel;
3. Neem de dreiging van verlorenheid serieus: wie niet gelooft, is al veroordeeld;
4. Laten we de troost preken van Christus’ nederdaling ter helle.

Met het oog op dat laatste sluit ik af met het prachtige antwoord 44 van de Heidelbergse Catechismus, op de vraag waarom in de geloofsbelijdenis staat dat Christus is ‘nedergedaald ter helle’:

Opdat ik in mijn hoogste aanvechtingen verzekerd ben en mij ermee troost, dat mijn Heere Jezus Christus door Zijn onuitsprekelijke benauwdheid, smarten, verschrikking en helse kwelling, waarin Hij in heel Zijn lijden, (maar in het bijzonder aan het kruis) gezonken was, mij van de helse benauwdheid en pijn verlost heeft.

Arnold Huijgen is hoogleraar dogmatiek aan de PThU, christelijk gereformeerd predikant en Theoloog der Nederlanden 2025-2026. Hij doet onderzoek naar de hel en onlangs verscheen zijn nieuwste boek Inferno.

Bestel Inferno bij onze partner Boekenwereld

In Inferno deelt Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen zijn prikkelende onderzoek naar de verschillende visies op de hel. Hoewel we er liever niet over spreken, raakt het thema van de hel aan de kern van het christelijk geloof. Arnold Huijgen neemt ons in dit boek mee in een spannende zoektocht langs bijbelse bronnen, eeuwen van theologisch denken en menselijke ervaringen van schuld en gebrokenheid. Met Christus’ nederdaling in de hel als uitgangspunt ontwikkelt hij een nieuwe visie, die confronteert en hoop biedt. Daarmee vormt Inferno een fundamentele herijking van het gesprek over de hel in onze tijd.

Bestel Inferno