Conflict, verzoening, polarisatie en vrede

In dit themanummer ‘Conflicten in een kerk die vrede predikt’ gaat het over conflicten. Die komen altijd en overal voor. Ook in de kerk. We beginnen met enige begripsverheldering van de bovengenoemde kernwoorden. Daarna een voorbeeld uit de praktijk en iets over de manier(en) van omgaan met conflicten, waar elders in dit themanummer dieper op wordt ingegaan.

Conflict

Waar mensen samenleven ontstaan conflicten. Kijk maar naar conflicten met je partner, kinderen, ouders, familieleden, buren, vrienden, kerkenraad, werkgever en leidinggevende, of wie dan ook. Meningsverschillen, gekibbel, ruzie en soms een manifeste breuk.

De gemeente van Jezus Christus is daar geen uitzondering op. Zolang er een gemeente bestaat, zijn er ook conflicten. Dat begint vrij snel na Handelingen 2 en het ‘mooie’ van de Bijbel is dat dat nog eerlijk verteld wordt ook. Het wordt niet toegedekt, niet gemeden of gebagatelliseerd, maar heel open en eerlijk benoemd.

Conflicten horen bij het leven. Ze zijn onvermijdelijk en de mensen die koste wat kost het willen vermijden zijn maar al te vaak zelf de grootste bron van conflicten.

Wat is eigenlijk een conflict? We spreken van een conflict als mensen of groepen die met elkaar in verband, in een relatie staan, streven naar doelen die onderling niet of moeilijk te verenigen zijn. Een conflict is in feite een botsing van belangen. Het realiseren van het eigen doel verhindert het realiseren van het doel van een ander. Bij een conflict is er dus altijd sprake van tegenstrijdige/tegengestelde meningen of belangen. Het gemeenschappelijk belang en de onderlinge afhankelijkheid spelen er ook altijd een rol bij. Vaak zit er een grote emotionele betrokkenheid in en ook irrationeel gedrag. Conflicten kosten daarom veel energie en zijn veelal ook stress-verhogend. Daarom hebben conflicten ook een negatieve invloed op de sfeer, op de kwaliteit van het werk en/of de relatie. Voor je het weet escaleert een conflict.

Verzoening

Een kernwoord in de Bijbel. Maar verzoening, wat is dat eigenlijk? Verzoening is de weg die op alle ter-reinen van het leven (en de samen-leving) leidt tot herstel van vrede. Verzoening is altijd relationeel, heeft altijd met een ander en/of anderen te maken. Partijen opnieuw met elkaar in verbinding (proberen te) brengen. Verzoening speelt een cruciale rol in de oplossing en het beslechten van conflicten tussen mensen. Verzoening heeft in de Bijbel alles te maken met een ander kernwoord: vrede (zie verderop).

Polarisatie

Volgens Wikipedia is polarisatie: ‘het veroorzaken van een conflict of het versterken van tegenstellingen tussen partijen of bevolkingsgroepen’. Voor je het weet heb je de poppen aan het dansen. Conflict betekent altijd polarisatie. Partijen trekken zich terug in hun eigen gelijk en willen niet weten van verzoening. Als de liefde, de verbondenheid en het gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid verdwenen zijn, de communicatie verstoord is, raak je ver van huis….‘Als je geen liefde hebt voor elkaar vallen de dromen in duigen,’ aldus een bekend kinderlied. Inderdaad.

Vrede

De bekende bijbelgeleerde wijlen Frans Breukelman zei ooit: ‘Gerechtigheid is beginnende vrede en vrede is voltooide gerechtigheid’. Vrede is dus veel meer dan afwezigheid van oorlog, ruzie of conflict. Het is harmonie, welzijn, heelheid, orde, goede verhoudingen, thuis zijn…… Je ervaart vrede waar geen conflict of ruzie de onderlinge verhoudingen verstoren. Vrede, ‘sjalom’ is rust en ruimte voor iedereen! Het gaat erom dat heel het menselijk leven zich kan ontplooien en gedijen, samen met anderen.

Conflicten in de kerk

‘Maar gij geheel anders…’, zegt Paulus ergens. In de weerbarstigheid van het bestaan blijkt dat ook voor de kerk vaak niet op te gaan. Conflicten gaan aan de kerkdeuren (helaas) niet voorbij. Het gebod, de oproep om elkaar lief te hebben biedt onvoldoende tegenwicht om ervoor te zorgen dat daar altijd alles pais en vree is. Over van alles en nog wat komen conflicten voor. Over het omgaan met verschillen. Over de koers die we varen. Over de ruimte die we elkaar gunnen in een pluriforme gemeente. Over de leer en over het leven. Of over hoe dat soms botst met elkaar.

Conflicten horen bij het leven, schreef ik eerder. Ook bij het samenleven in de gemeente. We kunnen ze dus niet vermijden. Gelukkig maar. Als we ze op een juiste manier benaderen, kunnen ze ook voor dynamiek, creativiteit en vernieuwing in de groep zorgen! Conflicten zijn dus ook kansen, uitdagingen; ze kunnen destructief zijn, en dat zijn ze maar al te vaak, maar ze kunnen ook constructief zijn! Nieuw élan en perspectief geven. Dat ligt aan de manier waarop we met conflicten omgaan.

Omgaan met conflicten

Je kunt op verschillende manieren met conflicten omgaan. Je kunt focussen op de zaak, de inhoud, maar je kunt ook focussen op de mensen, op de relatie, op de verhoudingen. Iemand die b.v. grote waarde hecht aan het in stand houden van een goede relatie met de ander of de anderen, zal eerder geneigd zijn concessies te doen dan iemand die weinig of geen belang hecht aan die relatie. Hem of haar gaat het om de zaak, de inhoud, het principe, zonder aanziens des persoons!

Hoe dan ook, voordat je ingrijpt in een conflictsituatie is het erg belangrijk dat er een juiste diagnose gesteld wordt van de situatie. Eerst moet er bepaald worden wat er eigenlijk precies aan de hand is. Daar moeten partijen bij alle verschil van mening het in ieder geval over eens zijn. Wat speelt er, wat is er aan de hand? Wat is het conflict precies? En daarbij dient er ook geprobeerd te worden te onderscheiden tussen de aanleiding en de oorzaak, want die ligt meestal dieper en eerder!

Conflicten hebben de natuurlijke neiging te escaleren. Naarmate een conflict steeds verder escaleert, wordt het steeds moeilijker om je in te leven in het standpunt van de ander, de andere ‘partij’, en gaan we ons steeds meer vastbijten in onze eigen opvattingen en standpunten. Conflicten polariseren daarom heel sterk.

Een voorbeeld

In een kleine, stevig orthodoxe gemeente kwam een nieuwe voorganger. Het was eind van de zomer. Men was gewend alleen maar psalmen te zingen in de eredienst. Sommigen wilden echter ook wel gezangen zingen. Zo kwamen vier kerkenraadsleden bij de predikant, die zeiden: ‘Als we nu met Kerst geen gezangen zingen, dan stappen wij op.’ Dat kwam de andere (ook) vier kerkenraadsleden ter ore en die zeiden tegen de kersverse proponent/dominee: ‘Als we nu met Kerst ook gezangen moeten zingen, dan stappen wij op.’ Over polarisatie en patstelling gesproken! Ze maakten allemaal de onervaren predikant tot schietschijf, die het mocht oplossen. Ze legden allemaal het probleem op zijn bord. Dankzij het feit dat de predikant de beide ‘partijen’ binnen boord wilde houden, de hele gemeente wilde dienen, de zaak niet op de spits dreef en het conflict daar liet liggen waar het lag (niet bij hem!) is het uiteindelijk goed gekomen (en zingen ze nu allemaal sinds jaar en dag zowel psalmen als gezangen).

Manieren van omgaan met Conflicten

Elders in dit themanummer zal dieper worden ingegaan op mogelijke manieren van omgaan met conflicten. Je kunt je – zoals ik al schreef – vooral richten op de ‘zaak’ (zeg maar: het werk, de inhoud, de taak, de kwestie, het resultaat) of op de relatie (zeg maar: de mens, de samenwerking, het contact, het menselijk aspect, de onderlinge verhoudingen). Dat betekent b.v. forceren of doordrukken, gladstrijken of toegeven/ meegaan of toedekken, vermijden of ontlopen, een compromis sluiten of samenwerken, confronteren, ook wel exploreren of oplossen genoemd. Bij die laatste benadering voel je wel dat er maximaal is ingezet op de relatie (én de zaak/de inhoud).

Veel conflicten ontstaan door onduidelijkheid, door gebrekkig of onvoldoende overleg met elkaar en door te weinig gerichte communicatie. Door open en transparant te zijn kun je heel veel problemen voorkomen.

Mediation

Een relatief jonge en heel specifieke manier van omgaan met conflicten is mediation. Kenmerkend voor deze vorm is, dat men in de mediation probeert de conflicterende partijen zelf – onder leiding van een deskundige, een mediator – de ‘oplossing’ te laten bedenken, geboren te laten worden. Doel is een win-win situatie voor beide partijen. Een definitie is: ‘Mediaton is een vorm van bemiddeling bij conflicten, waarbij een neutrale bemiddelingsdeskundige (mediator) de onderhandelingen tussen de partijen begeleidt ten einde vanuit hun werkelijke belangen tot gezamenlijk gedragen en voor ieder van hen optimale resultaten te komen.’ De mediator is dus altijd uit op het maximaliseren van de gezamenlijke winst en het minimaliseren van het gezamenlijke verlies. De mediator staat per definitie buiten het conflict, is een buitenstaander, neemt geen standpunt in en brengt de conflicterende partijen gezamenlijk aan tafel en met elkaar in gesprek. Hij /zij is procesbegeleider, bemiddelaar letterlijk. Hij/zij helpt bij het vinden van een door hen zelf gekozen en gedragen oplossing.

Mediation is een manier van oplossen van een geschil door bemiddeling en heeft vooral als doel de rechter te vermijden. Als die er aan te pas moet komen is er altijd sprake van een winnende en verliezende partij, een win-verlies conflict.

In Amerika begonnen wordt het nu in veel landen gebruikt en vaak ook door rechters ingezet bij echtscheidingen e.d., bedoeld om langdurige procedures en hoge kosten te voorkomen. Twee heel belangrijke uitgangspunten bij mediation zijn vrijwilligheid en vertrouwelijkheid, die overigens bij elke vorm van conflictbemiddeling een elementaire voorwaarde zijn.

Mediation is bij uitstek gericht op de relatie en daarom ook vooral geschikt bij het oplossen van conflicten tussen de partijen die op wat voor manier dan ook na het conflict weer met elkaar verder moeten of willen. B.v. buren, leden van een vereniging, handelspartners, bedrijfsgenoten, werkgevers en werknemers, partijen na een vonnis van echtscheiding. Kerkleden dus ook. Zij hebben elkaar immers niet uitgekozen, maar zijn wel op elkaar aangewezen! Gericht op vrede en verzoening, geroepen om conflicten en polarisatie te vermijden… ■