Cultuurstrijd in de kerkbanken

De verkiezingsstrijd voorafgaand aan de monsterzege van de AfD werd niet alleen op straat of in het parlement gevoerd, maar ook in de kerk. Zowel het AfD als de lutherse en katholieke kerk in Duitsland beschuldigen elkaar ervan niet echt christelijk te zijn. Maar, poneert Sjoerd, laten we niet in de identiteitsvraag verstrikt raken. Pas wanneer we uitgaan van kernwaarden eerder dan van identiteit, ontstaat er ruimte voor nieuwe allianties tegen extreemrechts. Dan moet je echter wel over de kerkmuren heen durven kijken.

Het was al voorspeld, maar toch een grote schok voor Duitsland en Europa – de monsterzege van de AfD in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, en daarna een flinke overwinning in Mecklenburg-Voor-Pommeren. Hiermee lijkt de ‘brandmuur’ die de Duitse politiek na de Tweede Wereldoorlog rondom extreemrechts heeft opgebouwd eindelijk doorbroken te zijn. Hoewel de AfD geen absolute meerderheid heeft in de Saksische Landdag, is er een redelijke kans dat het met de populistische BSW (Bündnis Sarah Wagenknecht) een meerderheidscoalitie kan vormen.

Cultuurstrijd in de kerkbanken

Wat typerend is voor deze tijden van ‘Kulturkampf’ of ‘culture wars’ is dat de verkiezingsstrijd die hieraan voorafging niet alleen op straat of in het parlement werd gevoerd, maar ook in de kerkbanken. Het is een strijd om de ‘westerse identiteit’ en het christendom. De AfD schaart zich namelijk bij andere westerse extreem- en radicaal-rechtse partijen (denk aan ‘onze’ PVV en FvD, de Britse Reform, PiS in Polen, de Hongaarse Fidesz, en natuurlijk de Amerikaanse MAGA-beweging) in hun poging om het christendom toe te eigenen als politiek wapen. ‘Christendom’ wordt gebruikt als identity marker om ‘de ander’ uit te sluiten. Of in de woorden van prominent AfD-er Beatrix von Storch: “We hebben een fundament nodig en dat fundament is het christendom dat ons niet alleen gerechtigd maar ook verplicht om te verhinderen dat er in dit land een moslim-meerderheid komt”.¹

In Duitsland heeft de AfD echter een geduchte tegenstander in de twee grote volkskerken: de Luthers-protestantse kerk en de katholieke kerk. Beide kerkgenootschappen hebben zich expliciet uitgelaten tegen de AfD. In 2024 heeft de vereniging van Duitse Bisschoppen (DBK) in een gezamenlijk statement verklaard: “Etnisch nationalisme is onverenigbaar met het christelijke Gods- en mensbeeld. Extreemrechtse partijen … kunnen voor christenen daarom geen plek zijn voor politieke activiteit, en zijn ook niet kiesbaar.”² Kirsten Fehrs, voorzitter van de raad van protestantse kerken (EKD), viel de bisschoppen bij: “Etnisch-nationale overtuigingen en mens-verachtende houdingen en -uitingen zijn met de grondslagen van het christelijk geloof op generlei wijze verenigbaar, dat kunnen we nu oecumenisch des te duidelijker zeggen.”³

AfD: ‘Freikirchen’ en ‘Christfluencers’

De weerstand van de gevestigde kerken is de AfD zelf niet ontgaan. Beide partijen in deze cultuurstrijd zijn zich ervan bewust dat ze een exclusieve claim leggen op de ware aard van het christendom, wat christen-zijn betekent in Duitsland of Europa, en wat de politieke implicaties hiervan zijn. In het partijprogramma van de AfD staat dan ook: “De grote kerken zijn schadelijk voor het geloof. Ze verliezen niet voor niets steeds meer leden, terwijl zich in veel kleine kerken en geloofsgemeenschappen een ware renaissance van het christendom afpeelt.”⁴ Hans-Thomas Tillschneider, de huisintellectueel van de AfD, vindt de verklaring hiervoor in het idee dat grote kerken zich te veel met ‘politiek’ bezighouden, in plaats van met ‘het evangelie’. Uiteraard staat de AfD juist een politisering van het christendom voor, maar de retoriek die hier gebruikelijk is, is dat politisering alleen gebeurt in de handen van de tegenstander.

Om de mainstreamkerken definitief de das om te doen, wil de AfD de Kirchensteuer afschaffen: een verplichte kerkbelasting voor kerkleden. Daarbij kan de AfD de grote kerken de pas afsnijden door aansluiting te vinden bij de rechtsere Freikirchen, overwegend evangelische kerken en baptistengemeenten, en door online ‘Christfluencers’ te rekruteren die de AfD-boodschap via social media verspreiden onder jongeren.⁵

Betalen met gelijke munt?

Men zou kunnen stellen dat de AfD de gevestigde kerken met gelijke munt terugbetaalt: ‘wij zijn geen echte christenen? Jullie zijn zelf geen echte christenen!’ Ik zelf zou echter zeggen dat je de twee argumenten niet over één kam kan scheren. Zoals ik eerder al schreef zijn extreemrechtse interpretaties van het christendom namelijk gekleurd door een preoccupatie met het vriend-vijand onderscheid: de ‘binnen-groep’ moet koste wat kost van de ‘buiten-groep’ gescheiden worden. Dit gebeurt met het christendom als identity marker, maar de inhoud van dit onderscheid, deze markering, wordt volledig secundair aan het feit dat er een scheidslijn getrokken wordt. Identiteit wordt voorop gesteld, en waarheden of waarden worden instrumenteel ingezet – en daarmee omgevormd – om deze identiteit af te bakenen.

Daar staat een andere vorm van afbakening tegenover, een die naar ik vermoed meer overeenkomt met het verweer van de DBK en de EKD: hierin is identiteit secundair aan kernwaarden, fundamentele principes of bepaalde essentiële (beleden) waarheden. Naar aanleiding van de vraag of de AfD-aanhang zich ook in de kerkbanken bevindt, zei Bisschop Gerhard Feige: “christen-zijn alleen beschermt niet tegen mensenhaat.” Dat wil zeggen: of mensen zich identificeren als christen zegt niet alles – integendeel.⁶ De suggestie is dat er waarden zijn die dermate fundamenteel zijn aan het christendom – zoals naastenliefde – dat je ze niet kan schenden zonder daarmee in feite je identiteit uit te hollen.

Coalities: waarden versus identiteit

Het lijkt me eigenlijk niet bijzonder heilzaam (no pun intended) om publiekelijk te willen bepalen wie zich christen mag noemen en wie niet. Het is immers geen beschermde titel. Hoewel de poging van de Duitse clerus om ‘christendom’ politiek af te grenzen niet exact hetzelfde is als de extreemrechtse politisering ervan, kan de verdachtmaking dat dit één pot nat is toch op de loer liggen.

Beter is het wellicht om juist over de kerkmuren heen te kijken, om te zien wie zich buiten je eigen ‘identiteit’ kan identificeren met de kernwaarden die je onderschrijft. Denk aan fundamentele principes zoals naastenliefde, opkomen voor de zwakken en verdrukten, of zorg voor de natuur ten tijde van klimaatcrisis.  De Amerikaanse filosoof William Connolly heeft het in dezen over het smeden van pluralistische samenwerkingsverbanden tussen verschillende religies of wereldbeelden op basis van wat hij “spiritual” of “existential affinities” noemt, namelijk het onderschrijven van dergelijke kernwaarden.⁷

Connolly schetst een beeld van min of meer flexibele coalities die zich rondom bepaalde politieke of morele thema’s verbinden, ter vervanging van een politiek van statische wij-zij tegenstellingen. Connolly’s notie van “existential affinities across lines of creedal difference”⁸ (i.e. existentiële verwantschappen door religieuze verschillen heen) verklaart waarom je op bepaalde vlakken wellicht meer verwantschap voelt met mensen die andere wereldbeelden belijden dan bijvoorbeeld met politici die in naam van jouw eigen geloof de oorlog verklaren aan juist die mensen. En bedenk hierbij dat andere religies en wereldbeschouwingen natuurlijk op een vergelijkbare manier intern divers en heterogeen zijn – dat maakt dergelijke coalities juist mogelijk. Niet elke Ajax-supporter zit bij de F-Side, en vul maar verder in.

Dit argument werkt twee kanten op: de notie van “spiritual affinities” tussen heterogene wereldbeschouwingen verklaart waarom, om bij wijze van voorbeeld even naar Amerika te kijken, de katholiek Peter Thiel, de seculiere transhumanist Elon Musk, de ‘evangelical’ Pete Hegseth en de nihilist Donald Trump politiek gezien in hetzelfde schuitje zitten, in hun liefde voor de ‘westerse identiteit’. Terugkerend naar Duitsland zou ik zeggen dat het oecumenische verzet tegen de AfD juist laat zien dat waardengeoriënteerde coalities een goed tegengif kunnen vormen tegen een dergelijk identitair denken. Het heeft de verkiezingswinst van de AfD niet tegengehouden, maar wie weet helpt het om in elk geval de oecumenische kring breder te trekken.

Sjoerd Griffioen is docent aan de Faculteit Filosofie van de Rijksuniversiteit Groningen. In 2020 promoveerde hij op het Duitse secularisatiedebat, een filosofische polemiek over de relatie tussen moderniteit en christendom. Zijn onderzoek richt zich op de raakvlakken tussen politiek, religie en geschiedenis in moderne filosofie.

1. Ekke Overbeek, ‘De rechts-radicale AfD eigent zich het christendom toe, tot afgrijzen van de Duitse kerken’, Trouw (3 februari 2026). Zie ook Ralf Nestmeyer, ‘Beatrix von Storch: Christlich, fundamentalistisch, rechtsradikal’, Humanistische Pressedienst (12 november 2025).    ↩︎
2. ‘Deutsche Bischofskonferenz positioniert sich gegen AfD und andere rechtsextreme Parteien’, Der Spiegel (23 februari 2024). ↩︎
3. “Völkischer Nationalismus und Christentum sind unvereinbar“, Evangelische Kirche in Deutschland (25 februari 2024). ↩︎
4. Overbeek, ‘De rechts-radicale AfD eigent zich het christendom toe’. ↩︎
5. ‘Christliche Influencer pflegen laut Verfassungsschutz Kontakte zur AfD’, Zeit Online (13 juni, 2026). ↩︎
6. Konrad Muschick, ‘Wallfahrt am Wahlsonntag: Christsein schützt nicht vor Menschenfeindlichkeit’, Frankfurter Allgemeine Zeitung (7 september 2026). ↩︎
7. William Connolly, Christianity and Capitalism, American Style (2008). ↩︎
8. Connolly, ‘The Evangelical-Capitalist Resonance Machine’, Political Theory (2005) p.884. ↩︎