De Geest schept de Jezus beweging

De gemeenschap van de volgelingen van Jezus is begonnen als een ‘Jezusbeweging’. Lucas vertelt hoe dezelfde Geest die Jezus inspireerde, nu door middel van zijn volgelingen helend en bevrijdend werkzaam is en vanuit Jeruzalem de gehele bewoonde wereld door gaat. Alles draait erom dat dit niet gebeurd is op grond van een door mensen tevoren bedacht en uitgewerkt beleidsplan, maar dat mensen zich gevoegd hebben in de zuigkracht van de Geest.

Het is immers de Geest van God die door het werk dat Jezus heeft verricht, deze weg van het evangelie vanuit Jeruzalem naar het ‘uiterste van de aarde’ (1,8) heeft gebaand – een verrassende grensoverschrijding van het heil van God buiten de grenzen van zijn oude verbondsvolk, naar het voor mensen zo enge ‘andere’.

Conflict in Antiochië

Precies in het midden van het tweede deel van het tweedelige geschiedwerk Lukas-Handelingen staat een verslag over een ernstig conflict binnen de gemeente van Antiochië, dat waarschijnlijk omstreeks het jaar 48/49 n.Chr. plaatsgevonden heeft.

In 15,1-5 wordt het probleem en de manier waarop ermee omgegaan wordt aangegeven; in 15,6-29 begint de vergadering in Jeruzalem daarover en volgen de overwegingen en het besluit; in 15,30-35 volgt de uitvoering ervan. Deze vergadering is geen ‘apostelconcilie’ maar een echte vergadering van de gehele gemeente, vertegenwoordigd in haar oudsten, die samen met de apostelen Gods wil zoeken voor dit probleem.¹

De grootste tragiek van deze geschiedenis is dat dit proces van institutionalisering, dat geleid heeft tot een geheel uiteengaan van de verder geïnstitutionaliseerde vormen van ‘het rabbijnse jodendom’ en ‘de orthodoxe kerk’, veroorzaakt is door een conflict tussen beide bewegingen die vanaf het begin fundamenteel één waren ‘in Jezus’. Lucas heeft die oorspronkelijke eenheid ‘in God’ geschetst, en vertelt in dit cruciale hoofdstuk dat dit conflict opgelost had kunnen worden als beide groepen ‘stil’ waren geweest om het bevrijdende werk van Gods Geest te onderkennen in plaats van hun eigenheid en identiteit als groep voorop te zetten. De grondwet van het Koninkrijk Gods is immers door Jezus geformuleerd en geleefd in deze woorden van Lucas 9,24: ‘Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen.’

Besnijdenis

Wat is er aan de hand? In Antiochië hebben zich grensoverschrijdende ontwikkelingen voltrokken. De daar wonende joodse gelovigen van de gemeente leerden de broeders dat zij als niet-joodse volgelingen van Jezus zich eerst moeten laten besnijden om volledig deel te hebben aan het heil van hun God. Met andere woorden: de toegang tot de nieuwe gemeenschap van de Jezusbeweging zou moeten lopen via de formele joodse instellingen. In de praktijk komt dat erop neer dat je eerst jood moet worden om christen te kunnen zijn. Het gaat hier niet om de legitimiteit van de ‘heidenmissie’ op zich – dat is na ‘Cornelius’ een gepasseerd station – maar om de voorwaarden, de manier waarop ‘heidenen’ toegang tot Gods heil krijgen, en om het praktische samenleven van twee tot nu toe totaal verschillende groepen mensen, joden en niet-joden die Jezus willen volgen.

Zoals het geheim van Jezus’ leven en missie de verbondenheid met God was (door en in de Geest), zo is dat ook het geval met Jezus’ volgelingen na Hem. De Jezusbeweging is tot leven geroepen op de Pinksterdag met de uitstorting van diezelfde Geest over alle vlees (2,17): het teken van Gods aanvaarding en bevrijding van ieder mens. Nu leven die twee totaal verschillende etnische en religieuze soorten mensen – joden en niet-joden – samen in de ene Jezusgemeenschap, ‘slechts’ verbonden door de ene Heer, Jezus Christus, de Messias van de ene God van Israël. Het samenleven van joden- en ‘heiden’-christenen staat op het spel.

Wat God gedaan heeft

Na de drie toespraken van leidende figuren heeft de gemeente de gelegenheid de zaak samen tot een consensus te brengen. Essentieel daarin is dat in de toespraken gefocust wordt op ‘al wat God in deze gedaan heeft’ en welke richting de Schrift wijst. Het verrassend handelen van God bepaalt de focus van dit hoofdstuk, en het is juist dit dat in Jeruzalem thuishoort, de plaats die God uitgekozen heeft om daar zijn ‘Naam’ te doen wonen onder de mensen.

Zwijgen en stil zijn voor God

Op dit getuigenis van het genadige werk van God valt nu, na de heftige discussie, een stilte, zoals die ook viel na Petrus’ getuigenis in 11,18. Wie zwijgt, hoort en stemt toe. Om het belang daarvan te benadrukken vertelt Lucas hier twee keer dat zij zwegen, in 15,12 en 15,13 (zowel in 11,18 en 15,13 als in Exodus 14,14 vertaalt de NBV het helaas anders). De gehele discussiërende menigte was diep onder de indruk van het grensdoorbrekende en genadige werk van God en zweeg als teken van grote ontvankelijkheid en hoogste eer die aan de spreker bewezen kon worden. Zoals Mozes het volk opdroeg in Exodus 14,14: ‘De Heer zal
voor u strijden, jullie moeten stil zijn.’ Jezus’ volgelingen zijn de Geest hierin nagevolgd.

Maar deze grensoverschrijding naar ‘het andere en de anderen’ blijkt in de praktijk bedreigend voor de oorspronkelijke gelovigen en brengt grote problemen met zich mee, toen en nu. Daarover gaat het hier. En ook daar is het, zoals in het gehele verhaal, dat de Geest voorop gaat en mensen getransformeerd in zijn spoor verder gaan. In de conclusie van het overleg wordt het dan ook precies zo geformuleerd: ‘Want de heilige Geest en wij hebben besloten…’ (15,28).

1. Een uitvoerige toelichting van dit hoofdstuk staat in mijn commentaar op Handelingen: Jezus’ Geestkracht wereldwijd, Skandalon 2013, p. 497-531. ↩︎