Menu

None

De hel van de Jezuïeten

Extra bij Deel 2, hoofdstuk 5, nieuw bij paragraaf ‘De hel van de Jezuïeten’.

Wat er na dit leven komt

De Ierse schrijver James Joyce (1882-1941) schreef een aantal romans, waarvan A Portrait of the Artist as a Young Man (‘Een portret van de kunstenaar als jongeman’) ons aanbelangt. Het is een roman over ene Stephen Dedalus, waarbij Joyce put uit eigen jeugdherinneringen. Op het jezuïetencollege woont deze Stephen ook de katholieke mis bij, waar hij twee uitvoerige preken hoort over de hel. Het voert te ver om de gruwelen ervan hier in extenso weer te geven. Slechts enkele details. Vooreerst: de hel is als een gevangenis, een veel te nauwe gevangenis.

Daar zijn vanwege de talrijkheid der verdoemden de gevangenen opeen gepakt in hun afschuwelijke kerker, waarvan de muren naar men zegt vierduizend mijl dik zijn: en de verdoemden zijn zo totaal gekneveld en hulpeloos dat ze, zoals een heilige, sint Anselmus, in zijn boek over gelijkenissen schrijft, niet eens een worm weg kunnen plukken die aan hun oog knaagt. […] Er heerst een nooit aflatende donkere storm, donkere vlammen en donkere rook van brandende zwavel te midden waarvan de lichamen opeengepakt liggen zonder een zuchtje lucht.1

Dan is er nog de afschuwelijke stank. “Stel je een vuil madig lijk voor dat in het graf tot bederf en ontbinding is overgegaan, een lillende brij van sijpelende verrotting. Stel je dan voor dat zo’n lijk de prooi wordt der vlammen, en aangevreten door het vuur van brandende zwavel een dikke verstikkende walm uitwasemt van walgelijke weerzinwekkende ontbinding.”2 Dat is de stank van de hel. Dan is er nog de verschrikking van het vuur dat eeuwig brandt, vuur dat regelrecht voortkomt uit de toorn van God dat de zondaar martelt, eeuwig. Als gezelschap heb je andere verdoemden, en duivels natuurlijk. De honen en bespotten de zielen der verworpenen.  En zij vertolken de stem van het geweten:

Waarom heb je gezondigd? Waarom heb je gehoor gegeven aan de lokstem van het kwaad? Waarom heb je je afgewend van godvruchtige en goede werken? Waarom heb je de gelegenheid tot zonde niet gemeden? Waarom heb je de die slechte vriend niet verlaten? Waarom heb je je niet afgewend van die ontuchtige gewoonte, die onkuise gewoonte?3

Enzovoort. Maar nu, hier in de hel, is het te laat; de tijd voor berouw is voorbij. “Beste broeders,” eindigde de predikant zijn betoog, “Moge dit nimmer ons lot zijn!” Dat tot niemand de woorden van Christus zullen gesproken worden: “Gaat weg van Mij, vervloekten, in het eeuwige vuur dat bereid is voor de duivel en zijn engelen!”4

De preken maken een verpletterde indruk op de katholieke Stephen, dat komt ondertussen wel omdat hij als zestienjarige een affaire heeft gehad met een prostituee. Met veel innerlijk bravoure had hij zich eerst sterk gehouden, onverschillig tegenover zijn zonde. Maar dat was na een paar preken van de Jezuïeten wel voorbij. Als hij teruggaat naar zijn kamer op het internaat breekt het angstzweet hem uit. Hij bidt dat de dood zijn voorhoofd niet zal beroeren, dat de duivels die in de duisternis wonen geen macht over hem zullen hebben. Loeren daar vanuit de donkerheid geen gezichten naar hem? Hij valt voor zijn bed op zijn knieën, “om alleen te zijn met zijn ziel, om zijn geweten te onderzoeken, om zijn zonden onder ogen te zien, om zich te herinneren hoe en hoe dikwijls en onder welke omstandigheden hij die zonden gedaan had, en om ze te bewenen.”5 De preken over de hel zijn zo diep in zijn ziel gedrongen, dat hij nachtmerries krijgt.

Een veld vol taai onkruid en distels en gepluimde brandnetelbosjes. Overal tussen de pollen geil en taai onkruid lag het vol gedeukte blikjes, harde brokken en slierten drek. Uit al die klamaai worstelden zich door het stekelige grijsgroene onkruid flauw flikkerende dwaallichtjes omhoog. Een kwalijke lucht, vaag en vuil als het licht, kringelde traag omhoog uit de blikjes en uit de muffe korstige mest. Er waren wonderlijke wezens in het veld; een, drie, zes: er liepen wezens rond in het veld, her en der. Wezens als bokken met mensengezichten, met horens op het hoofd en dunne sikjes, grauw als gummi. De boosheid en het kwaad glinsterde in hun harde ogen, terwijl ze zich her en derwaarts bewogen, hun lange staarten achter zich aan slepend […].6

De hel wordt geïnternaliseerd. Zo gaat de zelfkwelling nog een hele tijd door tot Stephen de moed vindt zijn zonden te biechten, niet bij een geestelijke op het college, maar ergens in een kerk verder weg. Dat geeft soelaas. Na de biecht “knielde hij neer om zijn penitentie te volbrengen; hij bad in een hoek van het donkere middenschip: en zijn gebeden stegen ten hemel uit zijn gelouterd hart als de geur die opstijgt uit een wit rozehart.”7 Voorlopig was zijn ziel gered.

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. J. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, Amsterdam 2009, 149-150. ↩︎
  2. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 150-151. ↩︎
  3. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 154. ↩︎
  4. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 155-156. ↩︎
  5. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 171. ↩︎
  6. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 172-173. ↩︎
  7. Joyce, Een portret van de kunstenaar als jongeman, 182. ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken