De Landkaart Rouw

Als je op bezoek gaat bij mensen die rouwen om een ingrijpend verlies kun je je onzeker en machteloos voelen. Met welke emoties of reacties kun je te maken krijgen? Hoe kun je er ‘gewoon voor ze zijn’ zonder dat het leeg of ongemakkelijk voelt? Wat doe je als iemand niet gemakkelijk praat? Op deze en meer vragen gaat dit artikel in.

‘We spraken een dominee die jouw Landkaart Rouw gebruikt in gespreksgroepen voor nabestaanden. Ze is daar heel enthousiast over. Zou je er een artikel over willen schrijven, zodat voorgangers en ouderlingen er kennis mee kunnen maken?’

Doordat ik al op jonge leeftijd te maken kreeg met verlies, weet ik hoe belangrijk het is om een plek te vinden waar je steeds terecht kunt met wat je dan bezighoudt. Die gesprekken hielpen me mijn leven opnieuw vorm te geven en boden een stevige basis voor latere verliezen. Het motiveerde me tot mijn huidige vrijwilligerswerk, de studie rouwbegeleiding en het ontwerp van de Landkaart. Vanuit die achtergrond vertel ik graag hoe de kaart binnen de pastorale zorg kan worden gebruikt.
Maar eerst sta ik graag stil bij wat rouw eigenlijk is, en welke steun daarbij past. Want de kaart is een hulpmiddel bij rouw en geen doel op zich.

Wat is rouw?

Rouw is een normale reactie op uiteenlopende verlieservaringen: het verlies van een dierbare door overlijden of van een relatie door scheiding. Te maken krijgen met een ernstige belemmerende chronische ziekte. Het geleidelijke verlies van iemand door dementie. Het afscheid moeten nemen van een gedroomde toekomst. Het verlies van je thuisland, etc.

De overeenkomst is dat deze verliezen je in je kern raken. Je verliest iets of iemand, waaraan je gehecht was of waarvan je afhankelijk was. Rouwen, wordt wel gezegd, is de achterkant van liefde en gehechtheid.
Rouw uit zich in lichamelijke reacties, emoties en gedachten. Je staat voor uitdagingen waar je niet voor gekozen hebt. Dat is hard werken en kost sloten energie. Je moet jezelf als het ware opnieuw uitvinden. Rouw kan je blik op het leven blijvend veranderen.
Ieder mens rouwt op een eigen manier en in een eigen tempo. Er is geen ‘juiste’ manier.
Zowel het doorléven van het verdriet als het voor kortere of langere tijd vermijden daarvan kunnen passend zijn.

Rouwen is de achterkant van liefde en gehechtheid

Stroebe en Schut ontwikkelden een heel aansprekend beeld van rouw, waarbij een rouwende voortdurend heen en weer beweegt tussen twee kanten van het rouwproces:

• de verliesgerichte kant (doorleven van het gemis en het verdriet),
• de herstelgerichte kant (leren leven in de nieuwe werkelijkheid).

Je kunt je die voorstellen als de twee peddels van een roeiboot: als je maar met één peddel roeit, blijf je in kringetjes ronddraaien en kom je niet vooruit.

Hoe kun je namens de kerk steun geven?

Als ouderling sta je mensen bij in tijden van verlies – een waardevolle, maar soms ook onzeker makende taak. Je kunt bang zijn om iets verkeerds te zeggen of om met lege handen te staan.
Dan is het goed om te weten, dat je geen rouwdeskundige hoeft te zijn om verschil te maken. Het is meer dan voldoende als je er gewoon zonder oordeel bent en luistert en begrip toont.
Als je bij het gevoel van machteloosheid, dat soms kan opkomen, het gesprek niet overneemt maar blijft luisteren, geef je de ander het gevoel dat hij met alles bij je terecht kan.
Soms kan het lijken alsof het verdriet daardoor groter wordt. Maar als je de ander helpt om na het loslaten van emoties weer wat tot rust te komen, dan geef je ruimte aan heling en help je diegene weer een stapje verder. Kortom: geef de ander zoveel mogelijk de regie over het gesprek.Wie zo luistert, vermijdt vanzelf de bekende valkuilen als: clichés gebruiken, betuttelen, psychologiseren, ongevraagd hulp of advies geven, voor de ander gaan invullen, geen geduld hebben, de ander pushen.

Verwijzing is pas noodzakelijk als het iemand na langere tijd, niet lukt om het leven weer op te pakken. Moedig iemand dan aan om naar de huisarts te gaan, maar blijf wel contact houden. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik merk dat u erg lijdt en weinig verlichting ervaart. Misschien zou het helpen om eens met uw huisarts te praten over extra ondersteuning?’

Zie voor de signalen van complexe rouw.

De Landkaart Rouw

Sinds ik de kaart aanbied, heeft die zijn weg gevonden in diverse praktijken: in rouwbegeleiding, coaching, huisartsenpraktijken, echtscheidingsbemiddeling, revalidatiecentra, slachtofferhulp, vrijwilligerswerk etc.

De kaart verbeeldt wat er in de literatuur over rouw beschreven wordt – maar dan op een manier die ruimte laat voor eigen associaties.

In het midden van de kaart ligt het Rouw Land. Daarin kom je die twee kanten van rouw weer tegen :

• Verliesgericht, met plekken als de Helling van ongeloof en vragen, het Veld van verdriet om wat een ander doormaakt, het Dal van beladen dagen en gemis, de Slapende vulkaan van het onverwerkte, het Doornig veld van onbegrip en conflict, etc.
• Herstelgericht, met plekken als de Heuvels van jezelf opnieuw uitvinden, het Veld van vertrouwen in de toekomst en het Bronnengebied.

Aan de linkerkant ligt het Ooitland – het leven vóór het verlies. Dat verleden zal in de rouw doorklinken. Wat maakte dat leven waardevol, en wat was daar moeilijk?

Aan de rechterkant ligt het Nieuw Land. Daar heeft iemand leren leven mét het gemis. Je hoort vaak over rouw spreken als iets dat je op den duur moet loslaten, dat je het een plekje moet geven. Maar dat is niet waar het om gaat. Het gaat erom een andere verbinding te vinden met wie of wat je verloor. Rouw kan door de tijd heen minder rauw worden; het zal er dan niet elke dag meer zijn. Maar het blijft deel van je geschiedenis en leven. Dat wordt verbeeld door de Ark van herinneringen en blijvende verbinding.
Er is een Toelichting bij de Landkaart beschikbaar; deze vat in 24 pagina’s de onderliggende literatuur samen; alle symbolen worden erin besproken.

Rouw kan door de tijd heen minder rauw worden

Geen rechte weg

De kaart zou kunnen suggereren, dat rouw een rechte weg is van links naar rechts, langs alle plekken op de kaart. Maar zo verloopt een rouwproces natuurlijk niet. Welke gebieden relevant zijn, verschilt van persoon tot persoon. Een rouwproces verloopt grillig: er zijn geen vaste routes. Morgen kan men ergens anders staan dan vandaag. Herstelgerichtheid en verliesgerichtheid wisselen elkaar af en gebieden kunnen meerdere keren aangedaan worden.

Rondom de kaart is een Lijst getekend met daarin de factoren die invloed hebben op hoe iemand rouwt: geloof, familiegeschiedenis, levenservaring, levensfase, gezondheid of financiële situatie, etc. En andersom kan de reis door het Rouw Land ook elementen uit die lijst weer beïnvloeden.
Zo zal geloof een rol spelen in hoe iemand met verlies omgaat. En omgekeerd kan rouw ook iemands geloof op de proef stellen, een nieuwe betekenis geven of verdiepen.

Met de kaart de ander de regie geven

Samen over de kaart gebogen zitten, brengt een andere sfeer in het gesprek. De beelden nodigen uit om te praten, zonder dat de begeleider steeds vragen hoeft te stellen. De kaart is eenvoudig te gebruiken – in een persoonlijk gesprek, met een gezin of in een groep.

De beelden nodigen uit om te praten, zonder dat steeds vragen nodig zijn

Loop ter introductie de kaart globaal van links naar rechts door.
Leg uit dat men niet alle elementen van het Rouw Land ook daadwerkelijk tegen hoeft te komen. Leg ook uit dat de Lijst toont, waardoor iemands rouw beïnvloed kan worden.

Vaak komen er bij die uitleg al reacties los: ‘Goh, ik wist niet dat dat er allemaal bij hoort.’
‘Dan is het dus niet zo vreemd dat ik zo moe ben.’ ‘Oh, het is dus normaal hoe ik het doe.’
Soms wordt iemands aandacht direct naar één of meer elementen getrokken; dan ontstaat er als vanzelf een gesprek. Soms helpt het om even tijd te geven en daarna te vragen: ‘Wat valt je op?’, ‘Waar sta jij nu in dit landschap?’ of ‘Wat raakt jou op dit moment het meest?’

Voor wie niet makkelijk praat, kan de kaart een brug zijn om woorden te vinden. Voor wie wél makkelijk praat, helpt de kaart om het gesprek te verbreden en verdiepen. Steeds gaat het om iemands persoonlijke invulling van het gekozen symbool en de bijbehorende tekst.

De kaart raakt bewust ook thema’s aan, waarover mensen niet makkelijk praten. De Verdwijnplek, het Meer van opluchting, het Meer van intimiteit en seksualiteit of het Moeras van schuld, schuldgevoelens en spijt geven ruimte om dat wel te doen. Want als het op de kaart staat, ben je blijkbaar niet de enige voor wie dit relevant is. Zo heb ik al vaker meegemaakt dat iemand, bij het zien van de Verdwijnplek, spontaan begon over overmatig alcoholgebruik in een poging het verdriet te dempen.

Familieleden, die hetzelfde verlies meemaken, kunnen zich toch op heel verschillende plekken van de kaart bevinden. Een gesprek met de kaart erbij maakt die verschillen zichtbaar en helpt om elkaar beter te begrijpen — zodat men elkaar in het proces niet kwijtraakt.

Ook in groepen laat de kaart meteen zien wat er bij deelnemers leeft. Vervolgens kan er in kleine groepjes gesproken worden over ieders persoonlijke verhaal bij het gekozen beeld.

De dominee uit de inleiding gebruikt de kaart in vijf opvolgende sessies.
Elke keer laat ze deelnemers één element uit het Rouw Land en één uit de Lijst kiezen en dan in groepjes uiteen gaan. Ik vind dat een interessante toepassing. Zo kan bijvoorbeeld de combinatie van Opvoeding (uit de Lijst) met de Bergtoppen van boosheid leiden tot een gesprek over de worsteling met boosheid door een jeugd, waarin er weinig ruimte was voor emoties.
Ook interessant is wanneer deelnemers hetzelfde symbool uit het Rouw Land kiezen, maar het verbinden aan een ander element uit de Lijst; of andersom. Dat levert verrassende en verdiepende gesprekken op.

Tot slot: Voel je vrij om de Landkaart op jouw eigen manier toe te passen — Voel je uiteraard – jij weet immers als geen ander wat het beste bij jouzelf en je gemeenteleden past.

Om verder te lezen:

Twee boeken van Manu Keirse zou ik willen aanbevelen. Het eerste wordt als een soort basisboek beschouwd over rouw en hulp aan rouwenden: Helpen bij verlies en verdriet. De tweede is meer een geschenkboekje, dat je aan mensen die een (soort van) verlies meemaken, kunt geven. Met eenvoudige en heel rake woorden van bemoediging: Vingerafdruk van verdriet. Woorden van bemoediging.