De opstanding, een bespottelijk idee
Extra bij Deel 1, hoofdstuk 7, paragraaf ‘De opstanding’: uitbreiding van de tekst ‘Een bespottelijk idee’.
In zijn boekje over ‘Ouder worden’ schetste Cirero mooi de twee mogelijkheden die de mens na het sterven wachtten:
Wat een beklagenswaardige grijsaard, die in zo’n lange tijd van leven nog niet heeft ingezien dat men zich voor de dood geen zorgen moet maken. Om de dood moet je je ofwel geheel niet bekommeren (als zij namelijk de ziel voorgoed doet verdwijnen), of je moet er zelfs met hoop naar uitzien (als zij de ziel ergens brengt waar die eeuwig zal voortbestaan). En ik verzeker je, een derde mogelijkheid is niet te vinden.1
Dat was buiten de Joden en christenen gerekend, want die hadden wel een derde mogelijkheid: de opstanding! Niet dat dat idee op enige instemming kon rekenen bij heidenen; die vonden een opstanding bespottelijk. Paulus had in Athene ervaren dat het voor filosofen geen waardig gespreksonderwerp was. Zij hadden de apostel wel gevraagd zijn ‘nieuwe leer’ uit te leggen, maar toen hij over de opstanding begon vonden sommigen dat een aanleiding om te spotten en anderen zeiden beleefd dat zij het daar een andere keer maar eens moesten over hebben.2 Het was toch algemeen bekend dat bij het sterven de mens als geest naar het dodenrijk ging, of naar de sterren, of dat de ziel verder leefde middels reïncarnaties? Misschien was het nobelste idee wel dat van de platonici. Die geloofden dat de zielen, die de zetel van leven en identiteit waren, geïncarneerd werden in lichamen om te boeten voor vroegere zonden of overtredingen. Het lichaam had zijn nut, maar was niet begerenswaard, een opstanding van dat lichaam was niet iets om naar uit te zien. Waar het om ging was het denkende zelf, dát was eeuwig. Dan waren er ook nog de epicuristen, die geloofden dat bij de dood zowel het lichaam als de (fijnstoffelijke) ziel beide desintegreerden.
Hoe reageerden Griekse filosofen op de belofte van de opstanding, van eeuwig leven, waarover de christenen het hadden?3
De satiricus Loukianos van Samosata (2e eeuw) had vreemde dingen gehoord over het geloof van de christenen in een leven na de dood. Hij schreef daarover een satirisch werk: ‘De dood van Peregrinus.’ Peregrinus was een cynisch filosoof, die volgens Loukianos een tijdje sympathiseerde met de christenen. Over de christenen zegt hij:
Het komt erop neer dat die arme stumperds het in hun hoofd hebben gehaald dat zij onsterfelijk worden en het eeuwige leven krijgen. Het gevolg is dat zij de dood verachten en zich in groten getale vrijwillig aangeven.4
Wie zich als christen bij de Romeinse overheid aangaf, mocht immers hopen op het martelaarschap om zo rechtsreeks de hemel binnen te treden.
In de 3e eeuw schreef de christen Minucius Felix in zijn ‘Octavius’ hoe het geloof in de opstanding door heidenen bespot werd. Nadat Caecilius het christelijk geloof in de ondergang van de wereld heeft gehekeld, vervolgt deze heidense criticus: “En niet tevreden met dit dolle idee voegen zij daar oudewijvensprookjes aan toe en brengen die daarmee in verband: zij beweren dat zij na hun dood, stof en as als ze zijn, uit de dood opstaan.” Erg logisch waren christenen niet, vond hij. Aan de ene kant kondigden zij de ondergang aan van het uitspansel en de hemellichamen, aan de andere kant beloofden ze de eeuwigheid nadat het levenslicht gedood was. Dat wil zeggen: “Door deze dwaling misleid beloven zij zichzelf, als zijnde de goede mensen, een eeuwig leven ook na de dood, en de anderen, als de onrechtvaardigen, eeuwige straf.”5 Caecilius vroeg zich ook af hoe dat moest: een vergaan lichaam weer doen opstaan.
Daarom vervloeken zij [de christenen] natuurlijk de brandstapel en veroordelen zij een begrafenis in vlammen, alsof ons hele lichaam, ook al zou het aan de vlammen onttrokken worden, toch niet door de jaren en loop der tijden tot aarde ontbonden zou worden, en alsof het er niet toe doet of wilde dieren ons lichaam verscheuren of de zeeën het verzwelgen of de aarde het bedekt of het vuur het verteert […].6
Het lichaam gaat er sowieso helemaal aan. Hoe zou God dat weer moeten samenstellen?
Andere filosofen hadden zitten bladeren in de geschriften van het Nieuwe Testament en schreven daarover boeken met bijtende kritiek, onder meer over de opstanding. Kelsos was, voor zover we weten, de eerste die een dergelijke kritiek schreef, eind 2e eeuw. Kelsos was een conservatieve middenplatonist. Hij geloofde in reïncarnatie en in de opstijging van de vrome zielen tot God. Zijn werk, ‘Het Ware Betoog’, is verloren gegaan maar kon gedeeltelijk gereconstrueerd worden uit de verdediging van Origenes (Contra Celsum), die telkens een passage uit zijn werk aanhaalt om het te weerleggen. Kelsos schreef zijn werk tijdens de regering van keizer Marcus Aurelius (r. 161-180), die ook al niet erg ingenomen was met christenen. In feite bestaat de steeds terugkerende kritiek van Kelsos eruit dat het evangelie nogal ongeloofwaardig is. Over de opstanding bijvoorbeeld geeft hij toe dat er ook volgens heidense mythen mensen uit de dood waren weergekeerd, maar daarover zegt hij: “Hoe vele anderen zijn er die zulke zwendel beoefenen, om hun eenvoudige toehoorders te misleiden en winst te maken door hun bedrog?” En over de opstanding van Jezus:
Toen hij leefde kon hij zichzelf niet redden, maar toen hij dood was stond hij op en toonde de tekenen van zijn straf, hoe zijn handen doorstoken waren; wie heeft dat echt gezien? Een hysterische vrouw, zoals je zegt, en een enkele anderen misschien, van hen die gevangen zaten in dezelfde roes van waanvoorstellingen, die ofwel gedroomd hebben, ofwel door een vreemde gemoedstoestand onder invloed van hun zwalpende verbeelding voor zichzelf een verschijning gevormd hebben naar hun wensen.7
Van de opstanding wordt dus alleen getuigd door een hysterische vrouw en de apostelen hebben wellicht gehallucineerd. Er was nog iets anders dat verdacht was:
Terwijl hij in het lichaam was, en niemand hem geloofde, predikte hij tot allen zonder onderbreking; maar toen hij een krachtig geloof had kunnen bewerken door zichzelf na zijn opstanding te laten zien, vertoonde hij zichzelf slechts in het geheim aan een vrouw en aan zijn eigen gezegende volgelingen.8
Wat Jezus had moeten doen, was het volgende, zegt Kelsos: “Als Jezus zijn goddelijke kracht werkelijk wilde laten zien, had hij moeten verschijnen aan degenen die hem mishandelden, aan degenen die hem veroordeelden, kortom, aan iedereen.”9
Niet alleen Jezus’ opstanding, ook die van zijn volgelingen was voor Kelsos een onmogelijke zaak. Hij heeft het dan over de komende wereldbrand die volgens de christenen alles zou vernietigen, behalve zijzelf.
Het is dwaasheid van hun kant om te veronderstellen dat wanneer God, alsof Hij een kok was, het vuur aansteekt (dat de wereld moet verteren), de rest van het menselijk ras zal verbranden, terwijl alleen zij zullen overblijven, niet alleen degenen die dan in leven zijn, maar ook zij die allang dood zijn, welke laatste uit de aarde zullen opstaan, bekleed met hetzelfde vlees (als tijdens het leven); want zo’n hoop is er eenvoudigweg een die door wormen gekoesterd zou kunnen worden. Want wat voor soort menselijke ziel is dat die nog steeds zou verlangen naar een lichaam dat aan vergankelijkheid onderhevig was geweest?
Vandaar ook dat deze mening van u niet door sommige christenen wordt gedeeld, en zij verklaren die uiterst verachtelijk, walgelijk en onmogelijk; want wat voor soort lichaam is dat dat, na volledig verdorven te zijn geweest, kan terugkeren naar zijn oorspronkelijke natuur, en naar diezelfde eerste toestand waaruit het in ontbinding is gevallen?
Niet in staat om ook maar iets hierop te antwoorden, nemen ze hun toevlucht tot iets zeer absurds, namelijk dat alle dingen mogelijk zijn voor God. En toch kan God geen dingen doen die schandelijk zijn, noch wenst Hij dingen te doen die in strijd zijn met Zijn natuur; noch, als u (in overeenstemming met de slechtheid van uw eigen hart) iets kwaads zou wensen, zou God het volbrengen; noch moet u meteen geloven dat het gedaan zal worden. […] Want de ziel zou inderdaad in staat kunnen zijn om eeuwig leven te schenken; terwijl dode lichamen daarentegen, zoals Heraclitus opmerkt, waardelozer zijn dan mest. God kan echter niet en wil niet, tegen alle rede in, verklaren dat het vlees, dat vol is van die dingen die het zelfs niet eervol is om te noemen, voor eeuwig zal bestaan. Want Hij is de reden van alle bestaande dingen, en kan daarom niets doen, noch tegen de rede in, noch in strijd met Hemzelf.10
Drie dingen zegt Kelsos hier. Ten eerste is het dwaasheid te verlangen naar een vergankelijk lichaam waarin alleen wormen geïnteresseerd zijn. Ten tweede zijn er christenen die dat ook vinden, dat zijn de gnostici. Ten derde is de uitvlucht van christenen voor deze onmogelijke zaak dat God alles kan. Maar God doet niet wat verkeerd is, besluit Kelsos.
Porphyrios had in de tweede helft van de 3e eeuw het christelijk geloof aangevallen in een vijftiendelig werk, Kata Christianon (‘Tegen de christenen’). Porphyrios’ werk bleef fragmentarisch bewaard. Ook in een ander werk, ‘Filosofie uit orakelspreuken’, viel hij christenen aan. Een goed idee was volgens Porphyrios om het christendom in te voegen in de hellenistische religies, waarbij één God werd bijgestaan door mindere goden of helden; en waarom zou Jezus daar niet een eervolle plaats tussen kunnen krijgen? In Augustinus’ ‘Stad van God’ vinden we nog gedeelten van dit werk.11
Porphyrios vermeldt dat het orakel van Apollo de raad gaf aan een man om zijn vrouw maar christen te laten blijven: “Laat haar maar doorgaan zoals zij dat wil, in haar ijdele begoochelingen volhardend en klaagliederen zingend om een god die gestorven is, gevonnist door verstandig denkende rechters, op een afschuwelijke wijze omgebracht door een dood in ijzeren banden.” De vermelding van ‘een god’ zullen we ironisch moeten begrijpen. Toch blijkt Porphyrios ook positieve dingen te hebben gezegd over Jezus. Volgens een orakel dat Porphyrios aanhaalt, zou Christus inderdaad onsterfelijk zijn geworden:
Wat we nu gaan zeggen zal velen zeker onverwacht voorkomen: het is namelijk, dat volgens de verklaringen van de goden Christus een zeer vroom iemand is geweest, die ook onsterfelijk is geworden, iemand van wie ze met lovende woorden melding maken.12
Christus wordt hier vergeleken met de onsterfelijke Griekse ‘zuivere zielen’. Ook Christus’ ziel is onsterfelijk geworden, zoals – volgens Philostratos – eveneens het geval was met Apollonios van Tyana, een neopythagorese filosoof. Porphyrios zou nog de godin Hekate aanhalen die ook lof had voor Christus.13 Maar voor de christenen zelf had hij minder sympathie.
De christenen daarentegen zijn volgens die goden bevlekte en bezoedelde lieden, die in dwaling verstrikt zijn. En tegen hen geven zij nog veel meer van die schimpscheuten ten beste. […] Toen haar gevraagd werd of Christus een god was, heeft Hekate tot de ondervragers gezegd: Gij weet wel dat de onsterfelijke ziel na het verlaten van het lichaam voortgaat. Als zij echter van de wijsheid wordt gescheiden, blijft zij altijd dwalen. Die ziel is de ziel van een uitzonderlijk vrome man, maar de waarheid blijft vreemd aan hen die deze ziel vereren.
Christus zelf was dus respectabel, maar de christenen waren dat zeker niet. Porphyrios legt het orakel uit: “Een zeer vroom man […] heeft zij hem dus genoemd en zij heeft gezegd dat zijn ziel, evenals die van andere vrome mensen, na zijn dood de onsterfelijkheid waardig is gekeurd, en dat de christenen in hun onwetendheid deze ziel vereren.”14
Porphyrios’ werk ‘Tegen de Christenen’ was de eerste rationalistische kritiek op de Bijbel, en het was een aanval die de christenen diep trof. Waarschijnlijk schreef hij dit werk rond 300, enkele jaren voordat de vervolging door keizer Diocletianus zou losbreken. Anders dan in ‘Filosofie door orkelspreuken’, liet hij zich in dit werk laatdunkend uit over Jezus. Porphyrios vraagt zich af waarom Jezus, nadat hij (volgens de christenen) was opgestaan uit de dood, niet verschenen was aan Pilatus die hem gestraft had, of aan koning Herodes of de hogepriesters. Waarom was hij niet verschenen aan de Romeinen in de Senaat? Wel was Jezus verschenen aan “Maria Magdalena, een ordinaire vrouw die uit een erbarmelijk klein dorp kwam, die bezeten was geweest door zeven demonen […].” Het gaat er volgens Porphyrios om dat er geen betrouwbare getuigen zijn van de opstanding. Degenen die volgens het evangelie getuigen waren, komen uit de laagste klassen van de maatschappij, die toch, zoals iedereen wist, onbetrouwbaar waren.
Daar komt bij dat een opstanding van het lichaam onmogelijk is. Porphyrios vindt het vooreerst vreemd dat God, die het lichaam vergankelijk heeft geschapen, daarop zou terugkomen door het nu toch op te wekken. En kon dat wel? Wat als een man scheepbreuk leed, en vissen die man opaten, vissen die weer door vissers werden gegeten, die op hun beurt verscheurd werden door honden, die stierven en door raven en gieren werden opgepeuzeld. “Hoe dan zal het lichaam van de persoon die schipbreuk leed weer samengesteld worden, gezien het door zoveel schepselen opgenomen werd?”15
Een andere criticus was Keizer Julianus ‘de afvallige’ (r. 361-363). Julianus was wel als christen opgevoed, maar manifesteerde zich als heiden toen hij het keizerschap opnam. Tien jaar lang had hij in het geheim heidense goden geëerd, waarbij hij zich bekende tot het neoplatonisme van Plotinos, Porphyrios en Iamblichos. Julianus wilde christenen terugwinnen voor het heidendom, zij die “tot zulk een verdorvenheid zijn vervallen dat ze de eeuwige goden de rug hebben toegekeerd en zijn overgestapt naar het lijk van de Joden.”16 Om christenen tot andere ideeën te brengen schreef hij Contra Galilaeos, ‘Tegen de Galileeërs’ – met Galileeërs doelde hij wat denigrerend op christenen. Het werk ging verloren maar gedeelten vinden we terug in Contra Julianum, het antwoord van Kyrillos, bisschop van Alexandrië (5e eeuw).
Julianus geloofde niet in de opstanding van Jezus. Hij had het consequent over het “lijk van de Joden”. Julianus wist ook nog wat te zeggen over de ongezonde belangstelling van christenen voor graven. Het gaat dan over de verering van martelaren en hun relikwieën.
Die verderfelijk leer nam bij Johannes zijn aanvang, maar wat jullie er daarna zoal bij verzonnen hebben door talloze verse lijken aan dat lijk van lang geleden te blijven toevoegen, wie zou dat genoeg weten af te keuren? Jullie hebben de hele wereld gevuld met graven en grafmonumenten, hoewel in jullie geschriften nergens gezegd wordt dat jullie voortdurend bij graven moeten rondhangen en die moeten vereren.17
Julianus confronteert de christenen dan met een woord van Jezus waarin hij de farizeeën vergelijkt met witgepleisterde graven, vol doodsbeenderen en allerlei onreinheid. “Als Jezus nu gezegd heeft dat graven vol onreinheid zijn, hoe kunnen jullie dan bij graven de god aanroepen? […] Als de zaken er zo voorstaan, waarom hangen jullie dan voortdurend bij graven rond?” Daar weet Julianus wel het antwoord op, het is om bij graven droomgezichten te krijgen, waarvoor de profeet Jesaja al gewaarschuwd had. “Jullie kunnen dus zien hoe oud deze toverkunst bij de Joden was, namelijk tussen graven slapen om droomgezichten te krijgen.” Julianus gelooft dat de apostelen deze kunst praktiseerden en doorgaven aan volgende generaties christenen. Hij noemt het magische handelingen, toverkunst en het bedrijven van gruwelen.18
De christenen ondertussen bleven touw hun evangeliën lezen, en de brieven van de apostelen. De boeken van hun criticasters kopieerden zij uiteraard niet, alleen gedeelten ervan die kerkvaders met heilige ijver hadden weerlegd, bleven bewaard.

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- Cicero, Sen. 66 (19). Vert. W.A.M. Peters, Cicero: Over ouderdom & Over vriendschap, Amsterdam Leuven 1999, 55. ↩︎
- Hand.17:32. ↩︎
- Meer in: D. De Waele, Tegen de christenen: Kritiek op christenen in de oudheid, Utrecht 2028. ↩︎
- Loukianos, De mort. Peregr. Vert. H.L. van Dolen, Lucianus: De ontmaskering van de charlatans, Amsterdam 1996, 60. ↩︎
- Minucius Felix, Oct. 11:2-3, 5. Vert. T.H. Janssen, Minucius Felix: Octavius, Amsterdam 1994, 36-37. ↩︎
- Minucius Felix, Oct. 11:4. Vert. Janssen. ↩︎
- Origenes, Con. Cel. 2:55. Vert. F. Crombie, Origen of Alexandria: Against Celsus, 2013. ↩︎
- Origenes, Con. Cel. 2:70. Vert. Crombie, Origen of Alexandria: Against Celsus. ↩︎
- Origenes, Con. Cel. 2:63. Vert. Crombie, Origen of Alexandria: Against Celsus. ↩︎
- Origenes, Con. Cel. 5:14. Vert. Crombie, Origen of Alexandria: Against Celsus. ↩︎
- Volgende aanhalingen uit: Augustinus, Civ. Dei 19:23. G. Wijdeveld, Aurelius Augustinus: De stad van God, Amsterdam 2001. ↩︎
- In: Augustinus, Civ. Dei 19:23. Vert. Wijdeveld. ↩︎
- Hist. Aug. 29, in: E.R. Dodds, Pagan and Christian in an Age of Anxiety: Some Aspects of Religious Experience from Marcus Aurelius to Constantine, Cambridge 1991, 107. ↩︎
- Augustinus, Civ. Dei 19:23. Vert. Wijdeveld. ↩︎
- ‘Bezeten was geweest door zeven demonen’: J.G. Cook, The Interpretation of the New Testament in Greco-Roman Paganism, Massachusetts 2002, 198. ‘Door zoveel schepselen opgenomen’: Cook, The Interpretation of the New Testament, 241. ↩︎
- ‘Het lijk van de Joden’: Julianus, Contr. Gal. 197C. K. Meiling, Julianus de Afvallige: Afvallige contra afvalligen. Keuze uit zijn geschriften, Groningen 2016, 237. ‘Plotinos, Porphyrios en Iamblichos’: G.W. Bowersock, Julian the Apostate, Cambridge 1978. ↩︎
- Julianus, Contr. Gal. 335BC. Vert. Meiling, 256. ↩︎
- Julianus, Contr. Gal. 335CD, 339E. Vert. Meiling, 256-257. ↩︎