De visie op offers in de vroege gnostiek
In 2005 publiceerde de godsdiensthistoricus Guy Stroumsa een Frans boek over ‘het einde van het offer: godsdienstige veranderingen in de late oudheid’. In 2009 is het ook in het Engels uitgekomen. De titel is veelzeggend: Stroumsa neemt waar dat in de eerste eeuwen van onze jaartelling in diverse religieuze stromingen van de Hellenistische wereld de noodzaak tot het bren- gen van dierenoffers en andere materiële offers in toenemende mate onder kritiek komt te staan of in ieder geval sterk wordt gerelativeerd. Daarvoor in de plaats komt een meer verinnerlijkte beleving van de religie. Dit geldt volgens hem voor Griekse en Romeinse auteurs, alsook voor Joden en christenen.Nu erkent Stroumsa dat deze tendens niet voor iedereen gold. Hij ver- meldt dat wanneer de ‘afvallige’ keizer Julianus aan de macht is (van 361 tot 363), deze prompt weer teruggrijpt op de gewoonte van het brengen van die- renoffers aan de goden van de ‘heidense’ voorouders. In de praktijk is het brengen van materiële offers, ook dierenoffers, niet geheel verdwenen, maar de tendens die Stroumsa waarneemt is toch opvallend.In deze studie concentreer ik mij op de plaats en functie die offers innamen in wat bekend staat als de vroege gnostiek; daarbij beperk ik mij tot de gnostiek van de tweede en derde eeuw die godsdiensthistorisch tot het vroege christendom gerekend kan worden. Voor dit onderzoek staan ons enerzijds oorspronkelijk ‘gnostische’ geschriften ter beschikking en anderzijds getuige- nissen van ‘kerkvaders’.
Voor ik verder ga met de bespreking van ‘gnostische’ getuigenissen, is het noodzakelijk eerst op deze aanduiding in te gaan. De termen ‘gnostisch’, ‘gnosticus’ en ‘gnostiek’ zijn de laatste jaren heftig bediscussieerd. Voor zo- ver wij weten hebben slechts enkele van de groepen die nu als ‘gnostici’ bekend staan zichzelf met deze term aangeduid. In 1958 publiceerde Hans Jonas zijn boek The Gnostic Religion, maar inmiddels wordt de visie die door deze titel wordt uitgedrukt onhoudbaar geacht. In de afgelopen decennia is ruimschoots aandacht geschonken aan de grote verschillen tussen geschriften en richtingen die traditioneel als ‘gnostisch’ werden aangeduid. Geleerden als Michael Williams, Karen King en Ismo Dunderberg zouden de termen ‘gnostisch’ en ‘gnostiek’ bij voorkeur helemaal niet meer willen gebruiken, omdat deze voor tal van lezers de tegenstelling met het ‘orthodoxe’ christendom op- roepen. Zij beschouwen de ‘gnostische’ variant van het christendom als ander christendom, dat evenveel recht van bestaan had als de ‘orthodoxe’ rich ting die dominant is geworden.
