Zeggen alle religieuze tradities uiteindelijk hetzelfde?

Piekeren over werk, relaties, familie – we doen het allemaal. Heeft mijn leven zin? Doe ik het juiste werk? Ben ik er wel voor mijn vrienden? Waar geloof ik in? Soms voelen we ons eenzaam, vinden we onze richting niet en blijven we in rondjes draaien. Maar dat hoeven we niet alleen te doen. Onze zingevingsexpert Mathieu van Kooten draait sinds deze week vanuit het klooster Nieuw Sion een rondje met je mee. In deze maandelijkse column beantwoordt hij de ‘grote vragen’ waar veel lezers mee rondlopen. Deze week de vraag: ‘Zeggen alle religieuze tradities uiteindelijk hetzelfde?’

De verschillen tussen religies en spirituele tradities lijken vaak onoverbrugbaar. Andere rituelen, andere namen voor het Heilige, andere gebruiken, andere heilige boeken. Ook binnen één en dezelfde traditie ontstaan vaak conflicten: over interpretaties, over de juiste uitvoering van een ritueel of over de betekenis van een woord. Van buitenaf lijkt de kwestie vaak klein of zelfs komisch; maar van binnen kan het gemeenschappen verscheuren. De veroordeling en scheuring in dergelijke processen kan betrokkenen vervreemden van een diepere boodschap die ze ooit heeft geraakt.

Wanneer heb je voor het laatst iemand echt ontmoet – voorbij oordelen over hun uiterlijk, afkomst, voorkeuren of godsdienst? Verschillende reizen binnen en buiten Europa hebben mij in aanraking doen komen met mensen van allerlei achtergronden. In werkelijke ontmoeting met andere mensen — liftend langs een verlaten weg, kamperend in de bergen of verdwaald in een grote stad — ontstond een verbinding van mens tot mens, van hart tot hart. We spraken elkaars taal vaak niet, en gek genoeg hielp dat om ècht te verbinden. In de blik van ontferming bij wildvreemden ontdekte ik dat íeder mens ten diepste een spiritueel en waardig wezen is.

Deze ervaringen hebben mij doen afvragen of religies ondanks uiterlijke verschillen misschien wel uit eenzelfde heilige Bron putten. Dat zij elk op hun eigen, onvolkomen wijze verwijzen naar een diepere werkelijkheid? De oorsprong van religie ligt in een persoonlijke, vaak onuitsprekelijke ervaring van het Goddelijke. Talloze verhalen zijn ons overgeleverd van profeten, heiligen en doodnormale mensen die door een dergelijke ervaring toegang kregen tot een Bron van wijsheid, inzicht, liefde en moed waarmee ze anderen hebben kunnen adviseren, bemoedigen en inspireren. Dit soort directe ervaringen van het goddelijke noemen we ook wel mystiek.

Kenmerkend voor mystieke ervaringen is dat woorden tekortschieten. Elke traditie kent dit besef. In het christendom zegt Augustinus van Hippo: “Si comprehendis, non est Deus” — als je denkt het te begrijpen, is het God niet. Laozi opent de Tao Te Ching met: “De Tao waarover gesproken kan worden is niet de eeuwige Tao.” Ook in een mystieke stroming van de Islam vertelt Rumi ons: “wat gezegd of begrepen kan worden, is niet Hij”. En het hindoeïstische “neti, neti” — niet dit, niet dat — wijst in dezelfde richting.

Religieuze taal is dus eerder richtingaanwijzer dan een letterlijke beschrijving van de werkelijkheid. Religie vormt een dragend en levend verhaal waarin wij kunnen leren leven. Door rituelen die ons plaatsen in tijd en ruimte. Door namen voor het Onnoembare. Door leerstellingen over hoop, lijden en verlossing. Door woorden die ons helpen her-inneren wie wij ten diepste zijn. Onze tradities geven ons taal voor de onzichtbare dimensie van het bestaan. Een dimensie van ons leven dat op sommige momenten echter en intenser kan aanvoelen dan de zichtbare en tastbare wereld om ons heen.

Elke vorm van spiritualiteit heeft dus een unieke kijk op deze onzichtbare werkelijkheid. De monnik Wayne Teasdale introduceerde in The Mystic Heart het woord ‘interspiritualiteit’: het besef dat spirituele tradities delen in oorsprong, ervaring en ontwikkeling. Wanneer we erkennen dat andere tradities op hun eigen wijze met diezelfde Bron verbonden zijn, verandert ontmoeting. Zo ontstaat een open en inclusieve vorm van religiositeit, waarin ontmoeting mogelijk wordt zonder oordeel en overtuigingsdrang.

Een verhaal dat mij dierbaar is, gaat over de jonge Thomas Merton. Diep onder de indruk van de rust en het geloof van een hindoe-monnik vraagt hij om spiritueel advies. Het antwoord van de monnik verrast hem: keer terug naar je eigen traditie en lees de Belijdenissen van Augustinus en De navolging van Christus. Merton doet dat, wordt katholiek en uiteindelijk zelfs monnik. Tegelijk blijft hij zijn leven lang in dialoog met boeddhisten en anderen, zoekend naar de universele ervaring van liefde en het ware zelf dat ieder mensenleven tekent.

Als religies uit dezelfde Bron ontspringen, dan nog vormen zij verschillende en unieke wegen. Bepaalde tradities zullen ons met onze eigen culturele achtergrond, gevoeligheden, normen en waarden en taalgebruik misschien makkelijker vertrouwd kunnen maken met het goddelijke dan andere tradities. Tegelijkertijd kan het perspectief van de ander soms precies aanvullen waar wij in ons eigen gelimiteerde leefwereld een tekort ervaren. Met die open houding kunnen we God wellicht op zeer onverwachte plekken gaan tegenkomen en ervaren.

Loop jij zelf met een levensvraag rond? Mail die dan naar redactie@theologie.nl en wie weet… misschien beantwoordt Mathieu binnenkort wel jouw vraag.

Mathieu van Kooten studeerde filosofie en theologie in Rotterdam en Edinburgh en werkt als interim-bestuurssecretaris in de publieke sector. Daarnaast volgt hij de opleiding Spiritualiteit & Zingeving (richting Geestelijk Begeleider) aan de Academie voor de Geesteswetenschappen. Hij heeft een brede interesse in thema’s rondom spiritualiteit, zingeving, filosofie, maatschappij en theologie, en zoekt steeds naar verbinding tussen diepgaande inzichten en de praktijk van het dagelijks leven. Een periode van meeleven in een benedictijns klooster wekte in hem een blijvende fascinatie voor de vraag hoe de wijsheid van kloostertradities kan worden vertaald naar de huidige tijd. Vanuit die zoektocht leeft hij tegenwoordig in klooster Nieuw Sion, een neo-monastieke woongemeenschap in Diepenveen.