Franciscaanse fresco’s als spirituele levensweg

Herman Andriessen (1927-2013) hield zich intensief bezig met de spirituele levensloop van de mens. Hij liet zich daarbij inspireren door theologie, filosofie, psychologie en kunst. Postuum is het boek De weg tussen angst en verlangen verschenen waarin Andriessen zijn persoonlijke bezinningen deelt op de middeleeuwse fresco’s van kunstenaar Giotto over het leven van Franciscus van Assisi. Redacteur Kitty Bouwman bespreekt het boek.

Herman Andriessen was een groot bewonderaar van Franciscus van Assisi. De auteur maakte verschillende pelgrimages in zijn leven en beschouwde de levensweg als een pelgrimsweg. Een terugkerend thema op zijn pelgrimages was ‘de ziel gaat te voet’. Het wandelen maakte hem open en schiep verbondenheid met de schepping en moeder aarde.

Dit boek is een spiritueel verslag van zijn voetreis naar Assisi, waarin de auteur zijn eigen ervaringen onderweg in verband brengt met de oude verhalen over Franciscus van Assisi. Hij begon jaren geleden met dit boek over de fresco’s van Giotto, maar kon het niet afronden omdat hij in 2013 stierf. En nu is het postuum toch afgerond. Het resultaat is een meditatief boek met kleurrijke afbeeldingen van de fresco’s van Giotto en bezinningen van Andriessen.

De auteur: Herman Andriessen (1927-2013)

De auteur van dit boek werd als Herman gedoopt. Toen hij in 1947 intrad bij de Paters Assumptionisten koos hij voor de naam Franciscus als zijn kloosternaam. Zo werd hij bij velen bekend als Frans Andriessen (evenals zijn broer, de politicus). De officiële naam van de katholieke congregatie de Assumptionisten luidt: de Augustijnen van de Assumptie. Voor Frans Andriessen hield dit in dat hij werd gevormd in de augustijnse spiritualiteit. Hij studeerde filosofie, theologie en klinische psychologie in Nijmegen, en promoveerde op een proefschrift over Leren aan Ervaring en Supervisie (l975). Zijn belangstelling ging uit naar het pastorale werk, naar de supervisie daarover en de opleiding daartoe. Hij doceerde aan de Rijksuniversiteit van Utrecht en het Theologisches Praktisches Institut in Mainz de vakken Pastorale Psychologie, Psychologie van de menselijke levensloop en Spiritualiteit. Als supervisor werkte hij mee aan de opleiding voor supervisor van de Nederlandse Klinisch Pastorale Vorming. Veel supervisoren in binnen- en buitenland werden door hem opgeleid. Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw werkte hij als docent aan de opleidingen bibliodrama en geestelijke begeleiding in Nederland en Duitsland, samen met Maria Nolet en Nico Derksen. Deze opleiding was voor veel professionals in het pastoraat, geestelijke verzorging en geestelijke begeleiding de ervaringsweg naar verdieping in de Bijbel, maar ook een groei in de persoonlijke relatie met God. Bibliodrama bracht hen in contact met de ziel en opende hen naar anderen.

Frans Andriessen werd gevormd in de augustijnse spiritualiteit

Spirituele levensloop

De spirituele levensloop is een centraal thema in de werken van Frans Andriessen. Deze weg van de mens stond voor hem in een christelijk perspectief. Hij benaderde deze weg vanuit het thema ‘verlangen’ dat hij ontleend had aan de augustijnse spiritualiteit waarin hij was gevormd. Met het onrustige verlangen dat uiteindelijk rust vindt in God, opende Augustinus zijn Belijdenissen. De thematiek van het verlangen in relatie tot de spirituele levensloop is te vinden in verschillende publicaties van Andriessens hand. Enkele voorbeelden zijn: Verlangen en volwassenheid, beschouwingen over levensloop, zinsbeleving en pastortaal handelen (1979); Spiritualiteit en levensloop (1984); De weg van het Verlangen (1992). De spirituele levensloop spitste Andriessen toe op geestelijke begeleiding in zijn Duitse boek Sich von Gott berühren lassen (1995) dat hij later ook in het Nederlands schreef: Oorspronkelijk bestaan, geestelijke begeleiding in onze tijd (1996). In dit laatste boek beschouwt hij de spirituele levensloop als ‘model’ van de geestelijke weg; het vormt de kroon op zijn hele oeuvre. De beschouwingen van Andriessen over de spirituele levensloop en de geestelijke weg hebben veel pastores en predikanten, geestelijk verzorgers en geestelijk begeleiders, handvatten gegeven om mensen op deze weg te begeleiden.  

Giotto’s afbeeldingen over Franciscus van Assisi

De fresco’s over de spirituele levensloop van Franciscus zijn te vinden in de Basiliek van San Francesco in Assisi. Deze basiliek werd gebouwd in de dertiende eeuw, na de dood van Franciscus (1226) en zijn heiligverklaring (1228). In deze basiliek is het lichaam van Franciscus geborgen. 

De basiliek bestaat uit een ‘bovenkerk’ en een ‘benedenkerk’. De benedenkerk is bedoeld als pelgrimsruimte en grafruimte, en functioneert als kerk voor vieringen en voor gebed. In de zogenaamde ‘bovenkerk’ zijn achtentwintig fresco’s te vinden over Franciscus die geschilderd zijn door de Italiaanse kunstschilder Giotto di Bondone en zijn medewerkers. Giotto liet zich inspireren door Bonaventura (1221-1274), een beroemd theoloog en mysticus. Hij schreef een heiligenleven over Franciscus van Assisi, de zogenaamde Legenda Major. Onder elke fresco staat een fragment uit dit heiligenleven.

Giotto opent zijn levensverhaal over Franciscus met het eerbetoon van Franciscus aan een eenvoudige man (fresco 1). Dan beginnen de belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Franciscus: zijn ontmoeting met een melaatse met wie hij zijn mantel deelt (fresco 2), het droomgezicht dat hij ontving van God, waarin hem een teken werd getoond van zijn bestemming (fresco 2), het wonder van het kruisbeeld waarin hij werd opgeroepen het huis van Christus te herstellen (fresco 3), zijn bekering waarbij Franciscus afstand deed van zijn goederen (fresco 4); de goedkeuring van de Regel van Franciscus (fresco 7); de visioenen van Franciscus (fresco 8 en 9), de ontmoeting van Franciscus met de sultan (fresco 11); de extase van Franciscus (fresco 12), de kerststal die Franciscus uitgevonden zou hebben (fresco 13), het wonder van de bron (fresco 14), de vogelpreek (fresco 15), ingevingen van de Geest en de stigmata (fresco’s 16-19), het overlijden van Franciscus en zijn verschijningen (fresco’s 20-23), de heiligverklaring van Franciscus (fresco 24) en de wonderen die hij na zijn dood verrichtte die voor zijn heiligverklaring noodzakelijk zijn geweest (fresco’s 26-28).

Frans Andriessen als mystagoog

Wie de bibliodrama opleiding heeft gevolgd waaraan Frans Andriessen als docent werkzaam was, herkent de werkwijze van De weg tussen angst en verlangen. Voor hem stond niet alleen het Bijbelverhaal centraal, maar net zo belangrijk waren de afbeeldingen van een verhaal uit de Bijbel. Door naar een afbeelding te kijken, kun je in contact komen met je eigen spirituele bronnen en ontdekken waar je zelf staat in het verhaal dat verbeeld is.

In dit boek neemt Andriessen als gids de lezers bij de hand langs de achtentwintig staties over de spirituele levensloop van Franciscus. Hij gaat uit van het middeleeuwse wereldbeeld waarin men leefde in een alomvattende samenhang en harmonie, die een afspiegeling was van de Schepper. In het middeleeuwse denken was er een levensbesef waarin heden, verleden en toekomst een geheel vormde. In dit wereldbeeld was de werkelijkheid één. Andriessen geeft geen kunsthistorische informatie over de fresco’s. Zijn beschouwingen zijn eerder spiegels voor de ziel. Als een mystagoog voert hij de lezer binnen in de geheimen die de staties verbeelden. Aan iedere fresco wijdt hij een hoofdstuk dat steeds begint met een aandachtige beschrijving van de afbeelding. De compositie: de gebouwen, de personen, de achtergrond; de verhouding tussen licht en donker, het lijnenspel en de symboliek. Op deze wijze ontsluit hij de afbeelding voor de lezer, waardoor de binnenkant van het beeld, het geheim, zich opent voor de lezer.

Zijn beschouwingen zijn spiegels voor de ziel

In zijn bezinning behandelt hij thema’s die raken aan het geestelijke leven, zoals het verlangen dat hij beschouwt als de dynamische bron van het leven, het afdalen in je ziel en de ‘binnenkamer’ van het hart waar het verlangen thuiskomt. Kruispunten waarop je geroepen wordt keuzes te maken om trouw te blijven aan de geestelijke weg. Ervaringen van kwetsbaarheid, armoede, niet-weten, lijden, sterven en dood kunnen uitmonden in een weg van zuivering, verdieping en vernieuwing. De ontmoeting waarin je elkaar herkent als zussen en broeders van een gezamenlijke levensvorm. De ontmoeting met de vogels en al die andere schepselen is volgens Franciscus ‘de geboorte van de gemeenschap der eenvoudigen’. Zo betrok hij ook de niet-menselijke schepselen in de relatie met God.

In een afwisseling van inleiding, bezinning en verdieping wijdt Frans Andriessen de lezer binnen in een geheim dat de schepping draagt, maar ook in het geheim van God dat zich kenbaar maakt als liefde en genade, en bovenal in het geheim van de gemeenschap waarin de goddelijke Geest menselijke en niet-menselijke schepselen met elkaar verbindt. 

Het is een meditatief boek, dat het lezen en herlezen waard is. Het is natuurlijk op de eerste plaats gericht op diegenen die zich laten inspireren door de spiritualiteit van Franciscus. Tegelijkertijd is het bestemd voor eenieder die de geestelijke weg bewandelt, omdat de thema’s universeel zijn. Het boek is prachtig uitgegeven. Van harte aanbevolen.   

Dr. Kitty Bouwman, redacteur van de redactie Spiritualiteit. Ze is geestelijk begeleider en als onderzoeker verbonden aan het Titus Brandsma Instituut (Nijmegen) en het Ruusbroecgenootschap (Antwerpen). Zij schreef Schepping uit liefde, de gestalten Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen, Adveniat en Otheo, 2025 (1^e druk) en 2026 (2^e druk).  

Wil je De weg tussen angst en verlangen bestellen bij onze partner Boekenwereld?

In zijn laatste boek verkent Herman Andriessen (1927-2013) de weg tussen angst en verlangen. Zijn inspiratiebron: de indrukwekkende fresco’s van Giotto, die het leven van Franciscus van Assisi tot leven brengen.

• prachtig geschenkboek met de fresco’s van Giotto uit de bovenkerk in Assisi in beeld gebracht
• de teksten van Herman Andriessen zijn postuum gevonden en worden nu gebundeld tot dit bijzondere boek
• elke scène uit het leven van Franciscus wordt door hem spiritueel geduid als een spiegel van onze eigen levensweg

Dr. Herman Andriessen (1927-2013) doceerde psychologie van de menselijke levensloop, spiritualiteiten pastorale psychologie aan onder meer aan de Universiteiten van Nijmegen en Utrecht. Hij heeft meerdere publicaties op zijn naam staan en werd voor velen een goede begeleider op hun levensweg.

Bestel De weg tussen angst en verlangen