Geestelijke begeleiding – William A. Barry en William J. Connolly

Geestelijke begeleiding is een inspirerend boek voor wie anderen wil helpen bij het ontwikkelen en onderhouden van hun relatie met God. William A. Barry en William J. Connolly benadrukken dat God voortdurend spreekt via gevoelens, verlangens en ervaringen. De rol van een geestelijk begeleider is om te helpen zelf Gods stem op het spoor te komen. Het boek beschrijft diverse aspecten van geestelijke begeleiding en geeft praktische tips. Deze klassieker is geworteld in de oudste christelijke traditie en de inzichten van Ignatius van Loyola.

Deel 1
Een eerste kennismaking met geestelijke begeleiding

1. Wat is geestelijke begeleiding?

De term ‘geestelijke begeleiding’ roept vaak een beeld op dat de verwarring rondom het begrip illustreert. Wanneer mensen ‘geestelijk begeleider’ horen, zien ze onbewust een stereotype: een ascetische man in een zwarte pij, met ogen neergeslagen en handen verborgen in wijde mouwen. Hij zit in een kleine, kale kamer met een getralied raam, tegenover een vrouw in een zeventiende-eeuws kostuum. Tussen hen in staan een schedel en een bijna opgebrande kaars. Zij beschrijft de ellende van het beheren van het familiebezit terwijl haar man het grootste deel van het jaar aan het hof verblijft. Hij mompelt iets over alleen zijn met de Ene, of dicteert een dagindeling die haar in staat moet stellen een kloosterlijke regelmaat en vroomheid in haar leven te bouwen.

Dit beeld is natuurlijk niet origineel. Misschien herkennen lezers er bepaalde elementen in. Het is niet zozeer waardevol omdat het aantrekkelijk of historisch accuraat is, maar juist omdat deze karikatuur veel van de houdingen samenvat, uitvergroot en benadrukt die hedendaagse mannen en vrouwen kunnen aannemen ten opzichte van geestelijke begeleiding – als ze er al iets vanaf weten. Het roept het beeld op van een archaïsch, hiërarchisch sociaal en religieus systeem waarin iemand tot in detail voorgeschreven kon worden hoe te leven. Het suggereert een afkeer van het leven en een verlangen om daarvan afstand te nemen.

Het geeft de indruk van een moeizaam, ingewikkeld denksysteem dat losstaat van de fundamentele energieën en drijfveren van het leven, en daar altijd enigszins boven zweeft. Het wekt het beeld van verveelde, lege mensen die op zoek zijn naar ‘verrijkende’ ervaringen, en van contemplatieve geestelijken die betoverd lijken door een verheven ideaal van exclusiviteit. De sfeer is doordrenkt van onbetwiste mannelijke dominantie.

Een groot deel van de moeilijkheden rond de uitdrukking ‘geestelijke begeleiding’ ligt besloten in het woord zelf. Het begrip ‘geestelijk’ kan een gevoel van gekunsteldheid oproepen en associaties wekken met gedachten en gedragingen die niet bestand zijn tegen het volle licht van de realiteit. Voor sociaal bewuste mensen roept het soms een overdreven nadruk op introspectie op: een neiging om de mentale blik te richten op het eigen emotionele en morele leven in plaats van naar buiten te kijken, naar een wereld vol mensen in nood en de roeping om vrede en rechtvaardigheid van Gods koninkrijk te bevorderen.

Ook het woord ‘begeleiding’ (Eng. direction, noot vert.), zowel als activiteit van de begeleider als de ervaring van de begeleide, kan vreemd aanvoelen in onze hedendaagse cultuur. Het lijkt te suggereren dat men persoonlijke verantwoordelijkheid uit handen geeft en de autoriteit van de begeleider onkritisch accepteert.

De term ‘geestelijke begeleiding’ (Eng. spiritual direction, noot vert.) kan daarom bij velen in onze westerse samenleving associaties oproepen met zowel spiritualisme als autoritarisme, beide concepten die gezonde theologie en psychologie zouden moeten afwijzen. We moeten beseffen dat mensen in elk aspect van hun leven handelen als een geïntegreerd geheel van lichaam en geest. Elke hulp bij persoonlijke groei die dit uitgangspunt negeert, kan meer kwaad dan goed doen. Evenzo betekent goede begeleiding nooit dat je de verantwoordelijkheid voor je leven uit handen geeft. Een uitspraak als ‘Mijn geestelijk begeleider zei dat ik het moest doen’ kan nooit een beslissing rechtvaardigen. De begeleide moet altijd persoonlijke verantwoordelijkheid behouden. Goede begeleiding wil die verantwoordelijkheid ondersteunen en verder ontwikkelen, niet beperken.

Toch heeft de term ‘geestelijke begeleiding’ zijn waarde. Het woord ‘geestelijk’ onderstreept dat de kern van deze hulp niet ligt in uiterlijke handelingen, maar in het innerlijke leven – het ‘hart’, de persoonlijke kern waaruit zowel goed als kwaad voortkomt dat mensen denken en doen. Het omvat het ‘hoofd’, maar gaat verder dan verstand of kennis. Bovendien verwijst het naar de aanwezigheid van een andere Geest: Gods Geest. Het woord ‘begeleiding’ duidt op meer dan alleen advies geven of problemen oplossen. Het suggereert dat de begeleide onderweg is, op zoek naar richting, en dat het gesprek met de begeleider daarbij een hulpmiddel is. Het impliceert dat dit gesprek niet vrijblijvend of doelloos is, maar gericht op het vinden van een weg.

Hoewel de term vatbaar is voor misverstanden, geeft hij waarschijnlijk beter weer waar het om gaat dan alternatieven zoals ‘religieuze counseling’, ‘geestelijke counseling’, ‘geestelijk advies’ of zelfs ‘geestelijk vergezellen’. Bovendien is de term stevig geworteld in de traditie en wordt hij breder en spontaner gebruikt dan andere voorgestelde termen.

Met enige aarzeling blijven we daarom de term ‘geestelijke begeleiding’ gebruiken. We hopen dat dit boek de verwarring rond het begrip zal verminderen en de angsten zal wegnemen die voortkomen uit karikaturale voorstellingen ervan.

De alternatieve termen, hoewel als minder geschikt beoordeeld, geven wel een indicatie van de bredere context waarin geestelijke begeleiding zich situeert binnen de pastorale zorg. Geestelijke begeleiding is over het algemeen een een-op-eenrelatie. De dynamiek tussen de begeleider en de begeleide is gebaseerd op hulpverlening en heeft, zoals we zullen zien, een quasicontractueel karakter. Waar pastorale begeleiding zich bijvoorbeeld kan richten op huwelijksrelaties, richt geestelijke begeleiding zich op de relatie met God. Sterker nog, geestelijke begeleiding kan worden beschouwd als de kernvorm vanwaaruit alle andere vormen van pastorale zorg voortkomen, aangezien uiteindelijk alle pastorale zorg erop gericht is, of zou moeten zijn, mensen te helpen hun leven te centreren op het mysterie dat we God noemen.