Geloofwaardig spreken met AI?!

‘Je wilt je preek toch niet aan ChatGPT uitbesteden?!’ Die opmerking hoor ik regelmatig. Soms met een lach, soms met lichte paniek. Een paar jaar geleden had ik precies zo gereageerd. Dat begon met een LinkedIn-bericht. Iemand tagde me en schreef: ‘@Paulien Vervoorn, worden preken straks gemaakt door ChatGPT?’ Ik antwoordde zonder aarzelen. Preken laat je niet door een machine maken. Punt. Want preken gaat over geloofwaardigheid. Over doorleefd spreken. Over de Geest die werkt.

En eerlijk is eerlijk: daarna deed ik er lange tijd weinig mee.

Toch heb ik later, meer uit nieuwsgierigheid dan overtuiging, ChatGPT eens geopend en een vraag gesteld die achteraf gezien nogal onhandig was: ‘Wil je een preek schrijven over Filippus en de Ethiopiër?’ Er rolde een vlak, generiek verhaal uit. Ik voelde me bevestigd. Zie je wel. Dit werkt niet. Tot ik tijdens een sprekerstraining een jonge deelnemer had van twintig, eenentwintig jaar. Zijn exegese klopte, en zijn preek zat sterk in elkaar. Af en toe zei hij erbij: dit heb ik met ChatGPT doordacht. Ik keek mee over zijn schouder, en concludeerde: misschien moet ik hier toch serieuzer naar kijken.

Inmiddels ben ik uren verder. Met experimenteren, lezen, prompten en het begeleiden van (s)prekers die AI willen inzetten op een manier die past bij wie zij zijn. En ja, inmiddels dank ik God regelmatig voor AI.

Niet omdat ik blind enthousiast ben. Integendeel. Ik zie duidelijke risico’s. (Nog even afgezien van alle ethische vragen. Vragen over welk AI-model je het beste kunt gebruiken vanuit ethische overwegingen laat ik in dit artikel ook liggen). Tegelijkertijd zie ik ook hoeveel zegen er kan liggen in goed gebruik.

Tip 1: Gebruik AI voor deeltaken

Het klinkt misschien als een open deur, maar ik hoor het te vaak misgaan. Alsof grondige voorbereiding en AI elkaar uitsluiten, dat is echter een valse tegenstelling.

Je laat AI meedenken, meer niet. Jij blijft verantwoordelijk.

Ik zeg vaak: gebruik AI niet te vroeg.
Niet voordat jij zelf hebt geworsteld. Niet voordat er iets van jou in zit. Gebruik het hooguit in een vroeg stadium in een brainstormfase.

Je kunt AI inzetten in allerlei fases van je preekvoorbereiding. Bijvoorbeeld tijdens de meditatieve fase, door je te laten bevragen.
Je kunt AI gebruiken om te observeren. Vraag bijvoorbeeld naar herhalingen, tegenstellingen of werkwoordsvormen. Nog beter: denk eerst zelf na, voer je observaties in en vraag dan: wat zie ik misschien over het hoofd?

Denk daarnaast aan het stellen van exegetische vragen. Vragen over de historische context, literaire lijnen, theologische accenten. Het kan allemaal helpen richting je preekontwerp.

Er zijn uiteraard allerlei AI-modellen die allemaal hun eigen voor- en nadelen hebben. Ik gebruik zelf vooral ChatGPT. De reden is dat ik het fijn vind om vertrouwd te zijn met één model in plaats van steeds te switchen én omdat ik dan steeds kan terugkomen op wat we eerder ‘besproken’ hebben. Ik praat veel via de spraakfunctie en laat ChatGPT daarna structureren. Ik vraag bijvoorbeeld: wat is volgens jou in één zin de kern van mijn boodschap? Kan het logischer? Zit er voldoende eenheid in het verhaal?

Tip 2: Leer goede vragen stellen

AI werkt op basis van wat jij vraagt. Vage vragen leveren vage antwoorden op.

Dus geldt: wees concreet, geef aan wat je wilt, voor wie, in welke vorm en waarom.
Vraag bijvoorbeeld om tien Nederlandse preektitels van maximaal zeven woorden. Of om een samenvatting in een bepaalde stijl, gevolgd door verwerkingsvragen met duidelijke categorieën.

Neem geen genoegen met het eerste antwoord. Doorvragen is geen luxe, het is vakmanschap.

Een van de meest helpende manieren is werken met rollen. Je voert je preek in en vraagt feedback vanuit één perspectief. Een oudtestamenticus. Een homileet. Een kritische tiener. Een overbelaste ouder. Een trouwe kerkganger van negentig.  Een van mijn deelnemers vraagt regelmatig aan ChatGPT: ‘Doe alsof je Paulien Vervoorn bent en geef feedback op deze preek.’ Soms stuurt hij mij het linkje en vraagt: klopt dit een beetje?

Doorvragen is geen luxe, het is vakmanschap

Met een betaalde versie kun je zelfs vaste GPT’s maken. Je creëert bijvoorbeeld een meedenker ‘Timon de tiener’. Je vraagt dan: @timon, wat snap jij niet? Waar haak je af? Wat kun je hier op maandag mee?

Ik heb er zelf een paar ontwikkeld die deelnemers gebruiken om hun intro of afsluiting te checken. Met vragen als: is dit helder? Past dit bij de kern? Is dit uitdagend en tegelijk haalbaar?

Tip 3: Wees je bewust van de valkuilen

Je preek wordt níet per definitie beter met AI. Zo had pas een deelnemer van mijn sprekerstrainingen een preek ingeleverd met een sterke kern, maar een afsluiting die ineens te algemeen is – gemaakt door een Ai-model. Of iemand anders stuurde pas twee versies in:
versie 1 van haarzelf; versie 2 van haarzelf én AI. De AI-versie was helderder gestructureerd, maar was juist op het persoonlijke vlak gladgestreken.

Waar ik ook minder enthousiast over ben, is het zoeken naar voorbeelden. Bij veel deelnemers herken ik allerlei vage voorbeelden, want AI komt vaak met bekende beelden.
Een vraag naar een voorbeeld over vertrouwen wordt een parachutespringer.
Een vraag naar een voorbeeld over overgave wordt een trapeze in het circus.

Dat zijn niet per se slechte voorbeelden, maar ze maken de preek niet beter toepasbaar. Wat kunnen mensen daarmee op maandag? Daarom vraagt dit betere prompts. Dus niet: geef me een mooi voorbeeld, maar: geef me vijf hele concrete toepassingen. Niet: bedenk een metafoor, maar: wat zou iemand morgen anders doen?

Bij de inhoudelijke voorbereiding van je preek is nogal wat alertheid nodig.
Een AI-model kan hallucineren, zoals theologische verbanden suggereren die niet kloppen. Mijn tip is daarom om AI te gebruiken voor onderwerpen waar je zelf verstand van hebt.

Tip 4: Blijf mensen om feedback vragen

Ik had pas een tv-preek gemaakt die te lang was en vroeg ChatGPT die in te korten tot drie minuten. Vervolgens vroeg ik ook nog even een collega om mee te kijken. Hij wees mij op een parafrase van een Bijbeltekst die ik had laten staan. Dat was een goede wake up call, want dat had ik over het hoofd gezien. Dat vraagt om toetsen, checken, vergelijken. En beter nog: prompt van tevoren al dat Bijbelteksten niet aangepast mogen worden.

Zelf werk ik graag met drie homiletische cirkels:
de kernboodschap van de preek, de hoorders en de spreker.

Zelfs bij prompts over het aansluiten bij je hoorders, werkt AI soms wonderlijk goed.
Als je helder invoert wie je hoorders zijn, kun je vragen stellen als:
Welke weerstand kunnen zij voelen als ik deze preek houd?
Welke misverstanden liggen op de loer?
Waar zouden ze kunnen afhaken?

Meer dan eens kreeg ik reacties terug waarvan mensen later zeiden: jij zei precies wat ik dacht. Toch geldt: geen enkele digitale Timon vervangt echte tieners. Blijf praten met mensen van vlees en bloed.

Tip 5: Doorleef je preek 

Als je geloofwaardig wilt spreken vraagt dat doorleving: mijmer- en gebedstijd. Dat kan AI nooit vervangen. En tegelijkertijd: zelfs hier kan AI je bij helpen door vragen te stellen, te spiegelen en te vertragen. Vraag maar eens: welke vragen kan ik aan mezelf stellen tijdens een wandeling om deze kernboodschap (voer die in) te doorleven? 

Wil je gebruik maken van gratis downloads, masterclasses of inspiratiemails voor (s)prekers? Meld je aan via www.geloofwaardigspreken.nl/gratis.