Recensie van Tot spreken heb je mij gehoord

Hoe is de rol van de vrouw in de kerken? Eind vorige eeuw begon er een vrouwvriendelijke wind door het christendom te waaien, waardoor de stem van vrouwen meer gehoord werd. In het boek Tot spreken heb je mij gehoord gaat Tanja van Leeuwen in gesprek met vrouwen over hun geloofsbeleving in de jaren tachtig en negentig. Kitty Bouwman las het boek en stelt: ‘het laat een geschiedenis van hoop en onmacht zien’.

Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw begon er een vrouwvriendelijke wind door de christelijke kerken te waaien: rooms-katholieke, protestantse en oudkatholieke kerken. Deze wind werd veroorzaakt door het ‘onbehagen bij vrouwen’ over de mannelijke vanzelfsprekendheden in samenleving en kerk en deze onrust leidde tot aandacht voor de positie van vrouwen. Dit samenspel van maatschappelijke en kerkelijke ontwikkelingen bracht vrouwen in het vrouw en geloofsgebeuren bij elkaar, vanaf de jaren tachtig in de vorige eeuw en het hoogtepunt lag tussen 1980 en 2000. Deze beweging had haar wortels in de universiteiten. De bijeenkomsten werden financieel ondersteund door katholieke en protestantse kerkelijke instanties. Daardoor ontstond er ruimte voor vrouwen in de kerken. Inmiddels is dit vrouw- en geloofsgebeuren geschiedenis geworden.

Tot spreken heb je mij gehoord

In dit boek beschrijft dr. Tanja van Leeuwen de geschiedenis van dit vrouw- en geloofsgebeuren (1980-2000). Zij gaat met vrouwen die aan deze groepen participeerden in gesprek, waarbij zij gebruikmaakt van de oral-history-methode, een methode die vrouwen de ruimte geeft met haar eigen verhaal te komen. Dit boek is een weergave van deze gesprekken. Van Leeuwen heeft de deelneemsters aan het vrouw- en geloofsgebeuren eerst in beeld gebracht: hun leeftijd, afkomst, gezindte, burgerlijke status, opleiding en werk. Deze gesprekken maken een lacune in de kerkgeschiedenis zichtbaar die in de huidige kerkgeschiedenisboeken ontbreekt: vrouwen werkten immers niet na huwelijk en/of zwangerschap in de maatschappij en de kerk en zaten verplicht thuis (1924-1958).

Uit de gesprekken die Van leeuwen voerde met de deelneemsters van de vrouw-en-geloof groepen concludeert zij dat deze bijeenkomsten hen beïnvloed hebben. Deze groepen boden vrouwen een spirituele thuisbasis, een veilige plek om hun ervaringen met elkaar te delen, waarvoor geen plek was binnen hun eigen geloofsgemeenschap. Deze bijeenkomsten legden de basis voor persoonlijke groei, waarbij er bewustwording plaatsvond. Vrouwen leerden breder te denken en deden vaardigheden op die zij weer aan elkaar doorgaven. Vrouwen voelden zich zo gehoord, dat zij zich konden uitspreken wat er diep in hun ziel leefde: ‘elkaar tot spreken horen’. Door de herkenning die zij bij elkaar vonden, werden zij bevestigd in wie zij zijn, ook in hun relatie met God.

Volgens Van Leeuwen hadden deze bijeenkomsten invloed op de relatie van de vrouwen met God. Zij komt tot de conclusie dat vrouwen weinig affiniteit hebben met de gangbare godsbeelden Vader en Zoon. Godsbeelden als bron, kracht, mysterie, liefde en licht spreken vrouwen veel meer aan en roepen herkenning op.

Vrouwen hebben weinig affiniteit met de gangbare godsbeelden Vader en Zoon.

In de loop der jaren werd de relatie tussen de participerende vrouwen en de kerken steeds complexer, omdat zij hoopten op een volwaardige plek in de kerken die hen niet werd gegeven. Dit leidde tot botsingen met priesters, bisschoppen en dominees, waarbij vrouwen gemarginaliseerd werden in de kerken. De hoop op een volwaardige plek in de kerken die was gewekt werd de bodem ingeslagen.

In de rooms-katholieke kerk kwam de nadruk te liggen op het gewijde ambt, waartoe vrouwen geen toegang hebben, met als gevolg dat zij als tweederangs worden beschouwd. De gewijde priester en diaken bepalen vanuit een hiërarchische positie wat er gebeurt in de geloofsgemeenschap. Maar binnen de protestantse kerken en de oudkatholieke kerk kregen vrouwen wel toegang tot het ambt. Vrouwen werden dominee en priester. Bovendien maakt de Oud-Katholieke Vrouwen in Beweging (OKViB) structureel deel uit van de oudkatholieke kerk, waardoor vrouwen een volwaardige plek hebben binnen deze kerk.

Dit boek over de kracht van het vrouw- en geloofsgebeuren gaat over een generatie vrouwen in de emancipatiebeweging aan het einde van de vorige eeuw die tot een betekenisvolle ontwikkeling kwamen. Het laat een geschiedenis zien van hoop en onmacht van vrouwen in relatie tot de kerken, maar ook hun ontwikkeling die sommigen dichter bij de kerken brachten, maar anderen er verder vanaf.

Kitty Bouwman is geestelijk begeleider, docente spiritualiteit en mystiek aan verschillende opleidingen, hoofdredacteur van Herademing. Ze werkt aan een postdoctoraal onderzoek naar de spiritualiteit van Hildegard van Bingen.

Wil je Tot spreken heb je mij gehoord bestellen?