Gids in genderland

What a genderful world – deze tentoonstelling in het Tropenmuseum heette in 2020 de bezoekers welkom in een wereld die geen heteronormativiteit kent, waar gender een spectrum is, waar iedereen zichzelf kan zijn.1 Het was voor mij een verrijkende en verwarrende ervaring. Roze als kleur voor jongens en mannen in Mexico, politiemannen op Fiji met rokken aan, een derde geslacht in India en bij de oorspronkelijke bewoners van Amerika. De tentoonstelling heette de bezoekers uit in de genderwereld en maakte duidelijk hoe cultureel bepaald genderopvattingen zijn. Maar ik miste de duiding, een gids in dat nieuwe land of deze nieuwe wereld. Die gids voor genderland wil Jan Minderhoud bieden met zijn boek Geloof en gender. Zoeken naar een begaanbare weg.

Toegankelijke gids

Op het brede en actuele terrein van alles wat met gender te maken heeft in het moderne leven leidt Jan Minderhoud de lezers rond. Het is een goede gids: hij neemt de tijd om je rond te leiden en geeft zorgvuldig verschillende visies en interpretaties door, zonder zijn eigen standpunt als eerste te noemen. Je proeft zijn ‘zoeken naar een begaanbare weg’, zoals de ondertitel zegt. Zijn pastorale bewogenheid en ervaringen in zijn spreekkamer werken door in dit boek. Deze toegankelijke gids presenteert de vele thema’s begrijpelijk en illustreert ze met actuele voorbeelden.

Sterk is het dat het boek begint met een interview met iemand die zich als non-binair identificeert. Minderhoud wil daarmee bewust zijn eigen visie onder spanning zetten en benoemt dat ook in het interview. Gedichten van deze persoon geven een inkijkje in diens plek ‘buiten de kaders’ of juist ‘tussen de kaders’. Minderhoud wil zo in dit boek echt het gesprek aangaan.

Zijn eigen benadering legt hij ondertussen open op tafel. In het woord vooraf sluit hij zich aan bij Preston Sprinkle. “Kort samengevat: niet buigen voor de vele ongezonde aspecten van de gendertheorie, maar wel diep neerbuigen naar transpersonen die worstelen met hun identiteit.” (p.16). Op kernpunten deelt Minderhoud de visie van Sprinkle in zijn boek ‘Ben ik mijn lichaam?’2

Gendervragen

Hoe komt het dat de gendervragen in onze cultuur zo op de voorgrond zijn komen te staan? Dit verkent Minderhoud in Deel 1 van het boek, de hoofdstukken 1 tot en met 8. Hij introduceert de diverse begrippen rond gender en geeft acht sleutelmomenten in de geschiedenis van het genderdenken. Zo geeft hij een brede culturele schets die nodig is om het te duiden hoe we hier beland zijn.

Soms bevraagt Minderhoud de gendertermen. Hij spreekt liever van ‘genderbeleving’ dan van ‘genderidentiteit’ (hoofdstuk 6); niet om het te relativeren tot ‘slechts een gevoel’, want het gaat om een diepgevoelde, innerlijke overtuiging. Maar ‘genderidentiteit’ legt het z.i. teveel vast en dat leidt tot een nieuwe onvrijheid.3

Tussenweg

Deel 1 loopt uit op de conclusie ‘Ons lichaam doet er toe’ (de titel van §8.5). Maar dan heeft Minderhoud ons eerst meegenomen in de discussie tussen ‘nature’ en ‘nurture’, tussen essentialisten en constructivisten. Minderhoud pleit – in de lijn van Arnold Huijgen en Ad de Bruijne – voor een derde weg: waar essentialisten te veel willen weten en vast willen leggen, miskent het constructivisme de door God geschapen en begrensde werkelijkheid.4

In deel 2 plaatst Minderhoud de Bijbelse gegeven op de grote verhaallijn van schepping naar koninkrijk en laat zien hoe de lichamelijkheid er toe doet en blijft doen. Ook hier bespreekt hij een breed terrein: hij kijkt terug naar de uitleg van de scheppingsteksten, plaatst de Bijbel in de context van de oudheid, vraagt naar gender en Godsbeeld, en kijkt vooruit naar Gods Koninkrijk. Hij laat zien dat de Bijbel volop aanleiding geeft om wel genderstereotyperingen te relativeren, maar niet de orde van mannelijk en vrouwelijk zelf. Ons lichaam doet er toe, het is je gegeven door de Schepper. Het is gnostisch om het lichaam als maakbaar te zien, maar Minderhoud waarschuwt ook tegen een natuurlijke theologie die uit ‘hoe het is’ concludeert tot ‘zo moet het zijn’.

Praktijk

Wat dit voor de praktijk betekent komt in deel 3 aan de orde ‘Gender in kerk en samenleving’. Interviews met drie psychiaters en psychotherapeuten zet het thema weer midden in de praktijk. Minderhoud geeft hier veel tips door: over de opstelling in het gesprek van ouders met hun kind met genderdysforie, over de opstelling in het onderwijs5 en het gesprek in de kerk. Hij vindt het belangrijk om niet te snel mee te gaan in het ‘transitie-script’ en wijst op de mogelijkheid dat onderliggende problemen en onzekerheid naar voren worden gebracht onder de noemer van genderdysforie. In dit verband komen de artsen van de genderkliniek wat eenzijdig in beeld, alsof zij alleen maar aandringen op transitie.6

Ethische dilemma’s

Na de bespreking van het gevaar van sociale besmetting7 en de bespreking van de medische dilemma’s komt het tot behandeling van de ethische dilemma’s en de vraag of transitie geoorloofd is (§16.9). Minderhoud formuleert zeven overwegingen die hij wil meegeven aan wie voor de keus wel of geen transitie staat (p.255v). Daarin is hij realistisch, zorgvuldig en betrokken. Wanneer hij de vragen rond transitie bespreekt geeft hij verschillende standpunten weer zonder daar nadrukkelijk zelf in te kiezen. Steeds pleit hij voor de kerk als in de eerste plaats een warme en aanvaardende gemeenschap.8

De non-binaire geïnterviewde uit het eerste hoofdstuk zal vinden dat Minderhoud veel meer los mag komen van vaste kaders. Hij maakt beargumenteerd andere keuzes, maar luistert naar diens stem. Zo vind ik – mogelijk meer dan Minderhoud – het zinvol om b.v. een queer-perspectief op Bijbelverhalen te lezen. Dat helpt om vaste uitlegpatronen te bevragen en te proeven wat de exegetische keuzen voor hen betekenen, en dus voor ons samen. In die lijn wijst Minderhoud een aantal keren op de voor ons allen bemoedigende belofte dat Jezus Christus ‘ons armzalig lichaam gelijk zal maken aan zijn verheerlijkt lichaam’ (Fil.3,21).

Wie het boek ‘Geloof en gender’ heeft gelezen, is veel wijzer geworden. Minderhoud heeft een paar boekenplanken vol relevante literatuur kernachtig samenvat en helpt de lezer eigen keuzes te maken. Zo is hij een goede gids in genderland.