Menu

None

Gnostici over de ‘ware opstanding’

Extra bij Deel 1, hoofdstuk 7, paragraaf ‘de opstanding’: Gnostici over de ware opstanding. Uitbreiding.

Wat er na dit leven komt

Wat deed de mens eigenlijk in deze kille wereld? Waarom huisde de ziel toch in dit sterfelijke lichaam? Gnostici kenden een gevoel van vervreemding. Zij hadden een vage herinnering aan hun eigenlijke thuis in de hemel, waar God vertoefde. Maar de boze wereld waarin zij nu verbleven was voor hen demonisch. Gnostici waren radicaal dualistisch: er was een pure, spirituele en goddelijke wereld en er was een duistere, verderfelijke materiële wereld. Die materiële wereld had er eigenlijk nooit mogen zijn, maar was er toch gekomen. God, de eeuwig transcendente en puur geestelijke Ene, verenigde in zich een wereld van volheid die bekend stond als het pleroma: de volheid van het goddelijke Zijn. Daaronder bevonden zich ook geestelijke wezens of aeonen met elk een eigen functie. Maar in een ver verleden waren fouten gemaakt door hemelse wezens die zich in de nabijheid van het goddelijke ophielden – vooral Sofia, wijsheid, wordt genoemd. Het waren fouten met noodlottige gevolgen, er vond een val plaats in het pleroma. Het voert te ver om in te gaan op de verschillende, nogal ingewikkelde mythen hierover. In ieder geval was het resultaat onze materiële wereld, geschapen door een demiurg of scheppergod; de wereld waarin de gnostici verweest rondliepen. Voorheen kenden we de gnostici alleen door de geschriften van enkele kerkvaders die hen bestreden, maar in 1945 werd in het Egyptische Nag Hammadi een hele schat aan gnostische werken teruggevonden; zo komen de gnostici nu zelf aan het woord.

Het was dus allemaal erg duister, die kosmos waarin de mens gevangen zat. Maar de mens zelf, of zijn geest, die was goed, die was ‘licht’, die was in feite een goddelijke vonk, nu jammerlijk gevangen in een lichaam van vlees en bloed. De meeste mensen waren hun oorspronkelijke goddelijke afkomst vergeten – slechts enkelingen hadden er een vage herinnering aan en verlangden uit de kluisters van hun lichaam te worden bevrijd om weer tot God op te stijgen en door hem te schouwen vergoddelijkt te worden. Maar hoe terugkeren naar het eeuwige rijk van het licht? Dat kon door kennis, gnosis. De gnosticus was iemand die kennis had van zijn ware zelf en van zijn ware oorsprong. Die gnosis was echter niet de vrucht van eigen denken, zij was geopenbaard, door Christus bijvoorbeeld. “Want je zou totaal niet kunnen inzien wat je lijdt als ik niet, door de Vader als Woord [logos] tot jou zou zijn gezonden”, had hij gezegd.1 Al kende de gnostiek ook andere verlossers zoals de hemelse Adam, Set, Melchisedek, Sofia, en nog anderen. Maar de idee van Jezus als zoenoffer voor de zonden der mensen vonden zij bespottelijk. Verlossing baseerden zij zoals gezegd op de kennis die Christus had geopenbaard, niet op geloof in de verzoenende werking van zijn dood. Het was trouwens niet nodig dat de mens bevrijd werd van zondeschuld; de mens was het slachtoffer van een val die ooit had plaatsgevonden in de hemelse sferen. Dat betekende niet dat de mens geen zonden kon begaan, bijvoorbeeld door genoegen te nemen met het materiële bestaan, of erger nog, ervan te genieten.

De gnosticus werd een leven van ascese aanbevolen. Er werd van de verlichte ook verwacht dat hij in afwachting van zijn verlossing een leven zou leiden dat daarbij paste; hij behoorde de passies van lichaam en psyche te beheersen en verder voorbeeldig te leven. Een tekst uit het aan de gnostiek verwante mandeïsme luidt:

Ik vlieg en nader daarheen, tot ik het wachthuis van de zon bereik. Ik roep uit:

Wie zal mij leiden voorbij het wachthuis van de zon?
Je beloning, je werken, je aalmoezen en je goedheid
zullen je leiden voorbij het wachthuis van de zon.
Hoe zeer verheugde ik me, hoe zeer verheugde zich mijn hart.2

De juiste kennis, gnosis, en een voorbeeldige levenswandel gaven de beste garanties op een succesvolle hemelreis. Niet op een opstanding natuurlijk, die werd niet verlangd. ’Het Getuigenis der Waarheid’ is een gnostisch geschrift dat kritiek formuleert op wat katholieken geloofden over de opstanding: “En sommigen zeggen: ‘Op de laatste dag zullen we zeker opstaan, in de opstanding.’ Maar ze weten niet wat ze zeggen. […] Verwacht daarom niet de vleselijke opstanding die vernietiging is.” Nee, de ware opstanding bestond erin dat de gelovige “de Mensenzoon leert kennen, dat wil zeggen, hij heeft zichzelf leren kennen.” Of nog: “Dit is daarom de ware getuigenis: Wanneer men zichzelf en God kent, die boven de waarheid is, zal men gered zijn en met de onverwoestbare kroon worden gekroond.”3

“Vlees en bloed kunnen het koninkrijk van God niet beërven”, had Paulus gesteld. Hoeveel duidelijker wilde men het hebben, vroegen de gnostici zich af. En inderdaad klaagde Irenaeus: “Dit is de passage die door alle ketters wordt aangevoerd ter ondersteuning van hun dwaasheid.” De Archontici, een wat latere gnostische groep in Palestina, beleed: “Er is geen opstanding van het vlees, maar alleen van de ziel.”4 De opstanding van de ziel werd ook wel gezien als de wedergeboorte van de ziel, die het gevolg was van een vereniging van die ziel met de Geliefde, de Geest, zo lezen we in ‘De Verhandeling over de Ziel’:

Want het grote, volkomen, wonder van deze geboorte
is dat ze voortkomt uit deze bruiloft
die zich door de wil van de Vader heeft volmaakt.
Want het is gepast dat de ziel zichzelf vernieuwt
en weer wordt wie ze vroeger was.
De ziel beweegt zich dan zelfstandig.
En ze ontving het goddelijke wezen van de Vader,
om weer nieuw te worden
en daardoor teruggevoerd te worden
naar de plaats waar ze van de oorsprong was.
Dat is de opstanding uit de dood.
Dat is de verlossing uit gevangenschap.
Dat is het opstijgen naar de hemel.
Dat is de terugweg tot de Vader.5

In het gnostische ‘Evangelie van Filippus’ wordt het ‘vlees’ genoemd:

Sommigen vrezen dat zij naakt op zullen staan.
Daarom willen ze in het vlees opstaan.
Ze weten echter niet dat juist zij die het vlees dragen, naakt zijn,
En dat zij die zich van het ‘vlees’ ontdoen, en zich ontkleden, niet naakt zijn.6

Gewone kerkgangers, die dus graag lichamelijk wilden opstaan, waren te beklagen, vonden gnostici; die zouden de ware verlossing niet deelachtig worden. In de school van Valentinus, en waarschijnlijk in heel wat andere gnostische groepen, deelde men de mensheid in drie categorieën in. De pneumatikoi of ‘spirituelen’, dat waren de gnostici zelf, zij waren verlicht; de psychikoi of ‘ziel-achtigen’ beschikten over een ziel en vrije wil, maar waren niet verlicht, zij konden door enige inspanning de lagere regionen van de hemel bereiken; en de hylikoi, de ‘materiële’ mensen, die gewoon geen benul hadden van hun beklagenswaardige toestand of van behoefte aan redding, zij zouden dus ook niet gered worden. De ‘spirituelen’ waren niet erg talrijk: “Ik zal jullie uitkiezen, één uit duizend en twee uit tienduizend,” vertelt het Evangelie van Tomas.7

Een geschrift uit de school van Valentinus is de ‘Verhandeling over de Opstanding’, waarin een vader zijn zoon Rheginus een en ander uitlegt: “Maar omdat jij nu zo vriendelijk verzoekt om een juist inzicht te verkrijgen in de opstanding, schrijf ik je, omdat het iets is van levensbelang.” Het was allemaal ook weer niet zo erg moeilijk, stelde hij zijn zoon gerust. Met woorden die herinneren aan wat Paulus zei over het vergankelijke lichaam dat moest bekleed worden met het onvergankelijke schrijft hij over Jezus: “En hij is opgestaan, door het zichtbare te verteren door het onzichtbare, en wees ons zo de weg van onze onsterfelijkheid.” Het zichtbare, dat waren zowel “de kluisters van het lichaam als de aankleefsels van de ziel.” Waar het om ging was de geest die leefde: “Dit is de opstanding van de geest, die de opstanding van de ziel en van het lichaam overbodig maakt.” Toch lijkt hier wel een ander lichaam op te staan: “Want inderdaad de zichtbare gestalte is dood en wordt niet bewaard, en alleen de levende gestalte die zich daarin bevindt zal opstaan.” Die laatste ‘levende gestalte’ is een soort etherisch lichaam waarmee de gnosticus zijn hemelreis volbrengt. “Twijfel daarom nooit aan de opstanding, mijn zoon Rheginus,” bemoedigt de vader zijn zoon, en hij wijst erop dat zoals hij een vleselijk lichaam kreeg toen hij in de wereld kwam, hij ook een ‘gedaante’ zal ontvangen als hij opstijgt naar de hemel.8 Ook andere gnostische geschriften spreken over een ‘spiritueel’ lichaam.

Die opstanding, dat eeuwige leven, was eigenlijk iets dat nu al aanwezig was in het leven van de door kennis verlichte, en dat na het sterven van het lichaam bleef doorleven. Dit op voorwaarde dat men zich niet verloor in een leven dat gericht was op het materiële, op deze wereld die voorbijgaat. Men diende zich daar diep van binnen bewust van te zijn, en dat vroeg enige ascese, geestelijke oefening.9 Door die concentratie op de geopenbaarde kennis zou men dus verlost worden van de aardse kluisters en hemelwaarts gaan. Toch was de zielenreis die de gnosticus bij zijn sterven maakte geen formaliteit. Sommige geschriften gewagen van hindernissen die genomen moesten worden. In de ‘Eerste openbaring van Jacobus’ wordt de gelovige gewaarschuwd voor drie duistere wezens (de ‘drie’ die genoemd worden, doen denken aan de drie rechters uit de Griekse mythologie). Het zijn demonische wezens; men dient dus in het bijzonder op te letten voor: “drie van hen zullen je overweldigen – zij die daar zitten als tolgaarders. Daarbij eisen zij niet alleen tolgelden, maar pakken ook als rovers de zielen af.” Zij ondervragen de gelovigen, maar gelukkig weten die dank zij de ‘Openbaring van Jacobus’ wat zij moeten antwoorden, zodat zij aan de klauwen van de drie cipiers ontkomen. De gnosticus wordt geïnstrueerd hoe hij de vragen van die ‘cipiers’ moet beantwoorden om veilig zijn weg te kunnen voortzetten:

Wanneer je in hun macht komt, zal een van hen, die hun opzichter is, tegen je zeggen: ‘Wie ben je en waar kom je vandaan?’
Dan moet je tegen hem zeggen: ‘Ik ben een zoon en ik stam af van de Vader.’
Hij zal dan tegen je zeggen: ‘Wat voor zoon ben je en van welke vader stam je af?’
Dan moet je tegen hem zeggen: ‘Ik stam af van de [pre-existente] Vader en ik ben een zoon door de Pre-existente.”
Hij zal aan je vragen: ‘En met welke opdracht ben je hier gekomen?’
Jij moet dan tegen hem zeggen: ‘Ik ben in opdracht van de pre-existente gekomen om de onzen te ontmoeten; dat is eenieder die niet vervreemd is.”10

Zo gaat de ondervraging nog een tijdje door.

Ook ontbreekt een waarschuwing voor de afvalligen niet – in het ‘Boek van Tomas de Kampvechter’ (de tekst is beschadigd, sommige stukken ontbreken):

Zij echter, die het niet-zichtbare hebben gezien, zonder de eerste liefde, zullen omkomen in de beslommeringen van hun leven en de gloed van het vuur. Het is nog slechts een korte tijd voordat het zichtbare zal vergaan. Dan zullen wanstaltige fantomen ontstaan en temidden van de graven zullen ze eeuwig toeven op de lijken voor de pijniging en de vernietiging van de ziel.11

Wat we ons daarbij precies moeten voorstellen is niet geheel duidelijk, maar het is beslist een droefgeestige zaak. We krijgen nog meer waarschuwingen:

Waarlijk, ik zeg jullie: eenieder die jullie woorden hoort en zich afwendt of ze bespot of grimassen trekt – waarlijk ik zeg jullie: zo iemand zal worden overgeleverd aan de heerser hierboven, die als hun koning over alle overheden regeert en hij zal hem ronddraaien en hem van de hemel naar beneden in de afgrond werpen. En hij zal opgesloten worden in een donkere, nauwe nis, zodat hij zich niet kan wenden of keren door de grote diepte van de Tartaros en de knellende bitterheid van de onderwereld […]. Zij zullen jullie overleveren aan […] engel Tartarouchos […] vuur vervolgen hun […] zwepen van vuur die een vonkenregen uitstorten in het gelaat van hem die vervolg wordt.12

Verder wordt nog gewaarschuwd dat het vuur degene die vlucht zal achtervolgen, waarheen die zich ook wendt, het vuur zal zelfs in hun binnenste branden, onverzadigbaar. Zo gaat het nog een paar bladzijden lang door. Andere gnostische werken zien het vuur dan weer als louterend voor de ziel, “tot zij ontwaakt is uit de vergetelheid en de kennis ontvangen heeft.”13

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. Get. Waarh. 47 (NHG 9:3). Vert. J. Slavenburg, W. Glaudemans, De Naghammadi Geschriften, Deventer 2007. Vert. uit NHG Hierna alle uit Slavenburg, Glaudemans. ↩︎
  2. Linker Ginza 3:12. Vert. uit: K. Rudoph, Gnosis: The Nature & History of Gnosticism,San Francisco 1987, 176-177.
    ↩︎
  3. Aangehaalde teksten in: Get. Waarh. 3:35-37, 45 (NHG 9:3). ↩︎
  4. ‘Ter ondersteuning van hun dwaasheid’: Irenaeus, Adv. Haer. 5:9:1. Vert. uit: https://www.newadvent.org/fathers/0103.htm Ook Tertullianus, Res. Car. 48:1. ‘Maar alleen van de ziel’: Epiphanius, Pan. 40:2:5. Vert. uit: F. Williams, The Panarion of Epiphanius of Salamis, Book I (Sects 1-46), Leiden Boston 2009. ↩︎
  5. Verh. Ziel 134. (NHG 2:6) ↩︎
  6. Ev. Fil. 57 (NHG 2:3). (NHG 2:3). ↩︎
  7. Ev. Tom. 23. Vert. R. Roukema, Het evangelie van Thomas, Zoetermeer 2005. ↩︎
  8. Slavenburg, Glaudemans, De Nag Hammadi Geschriften, 30. Aangehaalde teksten: Verhandeling over de Opstanding, 44-48. ↩︎
  9. Slavenburg, Glaudemans, De Nag Hammadi Geschriften, 125-127. ↩︎
  10. 1e Openb. Jac. 33-34 (NHG 5:3). Vert. Slavenburg, Glaudemans, De Nag Hammadi Geschriften. ↩︎
  11. Tom. Kamp. 141 (NHG 2:7). Vert. Slavenburg, Glaudemans, De Nag Hammadi Geschriften. ↩︎
  12. Tom. Kamp. 141 (NHG 2:7). Vert. Slavenburg, Glaudemans, De Nag Hammadi Geschriften. ↩︎
  13. Geh. Joh.  27 (NHG 2:1). Zie B.E. Daley, The Hope of the Early Church: A Handbook of Patristic Eschatology, Calbridge 1991, 27. ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken