Bijbelwetenschappen

In hoofdstuk 4 wordt de verandering beschreven die Ester doormaakt. Van mooi meisje dat luistert naar haar oom en haar komaf verzwijgt, dat luistert naar de hoveling die haar aanraadt zich op te doffen, en dat de wetten van de koning niet wil overtreden ondanks de dreigende catastrofe voor haar volk; naar een koningin die bevelen geeft, die uit haar eigen schaduw treedt en moed bewijst: ‘Ga (…) doe niet (…) ik zal (…) ik zal gaan’ (4:16). Zij verandert van iemand die de blik naar binnen richt, in iemand die opkijkt en het wezenlijke in zicht neemt.

Op deze vierde zondag van Advent zijn we aan het einde gekomen van de alternatieve lezingen uit het boek Openbaring. We eindigen niet eens bij het nieuwe Jeruzalem, maar bij onverzoenbare tegenstellingen en contrasten. Een relevante vraag is hoe de bekende honderdvierenveertigduizend ‘vrijgekochten’ zich verhouden tot de naamloze menigte der volkeren.

‘Het volk dat in duisternis ronddoolt ziet een schitterend licht. Zij die in het donker wonen worden door helder licht beschenen’ (Jesaja 9:1). Al te gemakkelijk is het om op Kerstavond deze regels te verbinden met hartje winter en de donkere winteravond, en het oergevoel dat komt met de viering van de zonnewende. Er komen andere tijden! Het donker gaat wijken en het licht is bezig door te breken.

Het is altijd weer een uitdaging om de vreugdevolle tijding van Kerst te verkondigen vanuit het Johannesevangelie. Hier horen we immers geen geboorteverhaal met alle vertedering die daarbij hoort. In het Johannesevangelie gaat het om een woord (Gr.: logos; Hebr.: dabar) dat werkelijkheid (vlees) wordt en daardoor de duisternis van deze wereld verlicht. Ons theologen ligt dan het woord ‘incarnatie’ in de mond bestorven, maar wat bedoelen we ermee?

Hoveling Damocles prees koning Dionysius gelukkig met zijn heerlijkheid. Daarop bood deze hem aan, mee te genieten aan zijn banket. Dat aanbod aanvaardde Damocles direct. Hij smulde naar hartenlust (alsof hij aan een kerstdiner zat), tot hij een zwaard boven zich ontdekte. Koning Dionysius had het boven hem laten ophangen aan een paardenhaar. Zó precair is een leven in weelde, liet de koning de vleier fijntjes voelen. Toen kon Damocles er toch niet meer zo van genieten.

Het Oecumenisch Leesrooster biedt voor oudjaar geen aparte liturgische gegevens. De wereldlijke kalender heeft de liturgische niets te bieden op deze dag, zo is de gedachte achter het ontbreken van deze datum. Toch hebben veel gemeentes en gemeenschappen de gewoonte om op deze dag bij elkaar te komen.

De eerste zin van een boek is belangrijk. Een goede eerste zin eist de aandacht op en maakt nieuwsgierig naar wat volgt. Sommige eerste zinnen zijn beroemd geworden, zijn zelfs deel gaan uitmaken van ons collectief geheugen. Zo weet u zeker wie deze bekende openingszin schreef: “Ik ben makelaar in koffie en woon op de Lauriergracht no. 37.”

Tomas wordt in alle vier de evangeliën genoemd, maar bij de synoptici is het ook niet meer dan dat. Bij hen vinden we zijn naam alleen bij de opsomming van ook de andere leerlingen van Jezus (Matteüs 10,3, Marcus 3,18 en Lucas 6,15). In het Evangelie volgens Johannes echter komen we hem zeven keer tegen, waarvan drie keer met naam en toenaam. Bovendien is hij vanaf hoofdstuk 20,24 de centrale persoon bij Jezus’ verschijningen na Pasen. Over zijn naam en zijn rol in het evangelie zal het in dit artikel gaan. Over vele, vele jaren heen is er over zijn naam en rol al heel veel gezegd, maar nog lang niet het laatste woord. Als dat trouwens al mogelijk is.

Ruim 75 jaar geleden werd het Evangelie van Tomas teruggevonden. In deze bijdrage worden eerst de vondsten van de Koptische en de Griekse teksten besproken en vervolgens in vogelvlucht enkele visies die deskundigen in de afgelopen zeven decennia hierop hebben gegeven. Vooral twee kwesties komen hierbij aan de orde: kan het een gnostisch geschrift worden genoemd en in hoeverre gaat het terug op de historische Jezus?