Systematische theologie

Een essay kan veel losmaken, meer dan ik ervaren heb met boeken en artikelen die ik eerder publiceerde. Het onderwerp van de strijd tegen het kwaad en het verlangen naar veiligheid lééft. Allerlei jongerenverenigingen en clubs willen weten wat ze tegen terrorisme moeten doen. Leeskringen willen doorpraten over de vermeende angst voor buitenlanders en vluchtelingen. Pacifisten lieten weten dat zij vinden dat we juist elke strijd moeten afzweren. Bezorgde christenen kwamen vragen hoe ze een veiligheidsplan voor hun kerkgebouw moeten maken. Een islamistische studente politicologie kwam vertellen dat ook zij op deze manier vanuit haar religie de strijd tegen het kwaad probeert te strijden.

In een klimaat van seculariteit kunnen ook kerk en theologie de neiging heb-ben het publieke debat in seculiere termen te voeren. Haar eigen argumenten zouden immers alleen maar bruikbaar zijn voor de eigen achterban en daar-buiten geen zeggingskracht hebben. Het typisch religieuze zou daarmee een ingekeerde theologie gaan vormen, slechts gericht op hen die hiervan toch al overtuigd zijn. Maar moet de theologie geen zoutend zout zijn? En vanuit haar overtuigingen een boodschap voor de wereld hebben? Niet alleen als motiverende kracht, maar inhoudelijk met transformerende pretentie.

In Heilige strijd ontwikkelt Beatrice de Graaf een visie op het kwaad. Het seculiere denken kan daarmee slecht uit de voeten, omdat het probeert het kwaad te beheersen met beleidsmatige, bestuurlijke en wetenschappelijke taal, die het kwaad vooral buiten de orde plaatst als iets dat er niet hoort te zijn.

Kort na de val van de Sovjet-Unie begonnen twee Amerikaanse politicologen een analyse van de nieuw ontstane wereldorde met ‘a tale of two worlds’: een verhaal over twee werelden. ‘One part is zones of peace, wealth, and democracy. The other part is zones of turmoil, war, and development.’1 Deze stelling was polemisch bedoeld: de auteurs wilden een tegenwicht bieden aan het wijdverbreide gevoel, kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, dat chaos het wereldtoneel regeerde.

Ons verlangen naar veiligheid lijken we hoofdzakelijk te willen vervullen door op security gerichte maatregelen en systemen. Regelgeving van de over-heid, risicomanagement in bedrijven en organisaties, wetenschappelijke be-rekeningen en technische veiligheidssystemen moeten ons beschermen tegen allerlei mogelijk onheil. Met al die maatregelen proberen we de onveiligheid die we ervaren te bestrijden en zo mogelijk op te heffen.

Na de liberale omwenteling van 1848 fungeerde de naam van de filosoof Spinoza als een wachtwoord voor het liberaal-zijn. Zijn denken bood, in een situatie waarin gevestigde religieuze tradities sterk aan betekenis inboetten, de gelegenheid de moderne natuurwetenschap geheel serieus te nemen en tegelijk een nieuwe eenheidsvisie, een nieuw beeld van mens en wereld voor ogen te krijgen. Daarmee speelde de naam Spinoza tegelijk ook een constitutieve rol op de scheidslijn tussen het liberalisme en een zich nieuw constituerende orthodox-gereformeerde stroming.

In zijn boek Onze Vader. Christelijk spreken over God gaat Jan Muis uit van het Onze Vader als startpunt van reflectie voor het ontwerp van een godsleer. Het argument om deze tekst als uitgangspunt te nemen is dat het Onze Vader door alle christenen als gebedstekst gebruikt wordt en dat men zich dus niet voor kan stellen dat iemand christen zou kunnen […]

In het huidige theologisch landschap is een onmiskenbare trend in het spre-ken over ‘vergoddelijking’ en ‘participatie’ waarneembaar. Daarom is Muis’ resolute afwijzing van zowel metafysisch participatiedenken in de theologie als taal die iets van deelhebben van de mens aan de drie-Ene God sugge-reert markant.

In zijn boek Onze Vader stelt Jan Muis dat God niet met kwaad samen gedacht mag worden. Muis keert zich in dit verband tegen de notie van een ‘algemene openbaring’, omdat deze veronderstelt dat alles van God getuigt, zodat ook het kwade op God betrokken zou moeten worden. Echter, ‘God kan alleen met goede gebeurtenissen en ervaringen worden verbonden, die leven wekken, niet met kwade die het leven bederven’.