Machtsmisbruik in de kerk: hoe voorkom je het?

Machtsmisbruik komt overal voor waar mensen samenwerken. Ook in de kerk. Zodra je verantwoordelijkheid voor iets of iemand draagt, bevind je je in een machtspositie. Hoe kun je daar gezond en respectvol mee omgaan? Marianne Bronsveld werkt als preventiecoördinator bij Meldpunt Misbruik en geeft in dit artikel enkele handvatten: train je zelfreflectie, vraag om hulp en koester vriendschap.   

Hoewel macht iets heel moois teweeg kan brengen, gaat het helaas ook regelmatig mis. In de Bijbel wordt het fenomeen macht en machtsmisbruik regelmatig besproken, meermaals door de analogie van een herder die zijn schapen weidt. Jezus Zelf noemt zichzelf de Goede Herder (Johannes 10:11-14) en God spreekt regelmatig over de leiders van Israël als herders die al dan niet het goede doen bij het weiden van de schapen (bijv. Ezechiël 34).

Herders in de kerk

Ook in de kerk zijn vele herders te vinden: predikanten, voorgangers, ouderlingen of oudsten, diakenen, leiders van verschillende verenigingen en iedereen die verantwoordelijkheid heeft ontvangen over andere mensen. Zo ook René en Wendy.

René en Wendy zijn beide verantwoordelijk voor anderen in de gemeente. Beide maken zij echter misbruik van hun positie om hun eigen plaats of visie veilig te stellen. Dit valt, volgens het Meldpunt Misbruik, onder machtsmisbruik:

“Gebruik maken van positie en/of bevoegdheden [ten opzichte van iemand tot wie een vertrouwens- en/of gezagsrelatie bestaat], zonder dat daarbij een redelijk/legitiem belang bestaat of met het enkele doel om diegene(n) te schaden.”

Komt machtsmisbruik overal voor?

Machtsmisbruik komt overal voor en ligt overal op de loer. Gelukkig leidt het in veel gevallen niet tot blijvende schade, maar als we eerlijk zijn moeten we toch zeggen dat elk mens zijn of haar macht weleens misbruikt heeft. Voor (bijna) iedere ouder geldt dat ze hun kind soms eerder vanuit machtsvertoon bejegenen, dan omdat het pedagogisch nu de beste keuze is. En ook in de kerk zijn talloze voorbeelden te bedenken: Degene die het rooster voor het gebedsteam maakt, maar zelf liever niet met ‘persoon x’ bidt en daarom zichzelf eerst op de prettige plekken neerzet; of degene die verantwoordelijk is voor de communicatie in de gemeente, maar liever geen bemoeienis heeft van die persoon die altijd met ideeën aankomt en daarom deze persoon maar uit de verzendlijst verwijdert.

Mensen die in een machtspositie staan, hebben de verantwoordelijkheid om hier heel goed en zuiver mee om te gaan. Het is niet eenvoudig, maar machtsmisbruik is te voorkomen. De Bijbel en de psychologie geven ons daarvoor een aantal handvatten.

Het is niet eenvoudig, maar machtsmisbruik is te voorkomen.

De herder is zelf schaap

Deutronomium 17 geeft ons het eerste handvat: mensen in een positie van macht moeten ervoor zorgen dat zij dicht bij de Hemelse Herder leven. God geeft machthebbers de opdracht eigenhandig een afschrift te maken van de wet en om deze strikt na te leven. Dit betekent dat ze God moeten kennen en zich moeten laten bijsturen door God en Zijn Woord. Aardse herders zijn ook altijd schapen van de Hemelse Herder. Ze moeten Zijn stem kennen en zich volledig afhankelijk weten van Hem (Johannes 10:11-14).

Filippenzen 2:5-11 roept gelovigen op om de gezindheid die in Christus Jezus was, in hen te laten zijn. Dat wil zeggen: doe zoals Hij deed. Hij legde alles af, om de glorie van de Hemelse Vader te vermeerderen. Wanneer we dit doen, wanneer we de stem van de Hemelse Herder kennen en steeds volledig op Hem gericht zijn, is er geen ruimte voor machtsmisbruik: het gaat immers niet over onze eigen positie, maar om Hem. We worden dan instrumenten in de handen van God, in plaats van mensen die (in meerdere of mindere mate) doen alsof we God zelf zijn.

Persoonlijke reflectie

Het bekleden van een machtspositie vraagt om het vermogen om regelmatig te reflecteren op je eigen handelen, maar ook op het eigen denken en voelen. In het voorbeeld van hierboven, zou het goed zijn als zowel René als Wendy op zijn eigen acties reflecteert. René zou, zodra hij bemerkt dat de visie van Sander schuurt met zijn eigen opvattingen, moeten nadenken over wat er bij hem van binnen gebeurt en hoe hij ervoor kan zorgen dat de gemeente zo goed mogelijk gediend wordt. Wendy zou, zodra ze merkt dat ze schrikt van de ambitie van Leonie en Ruben, moeten bedenken wat ervoor zorgt dat ze bang is om haar eigen positie kwijt te raken. In beide gevallen is het inroepen van hulp passend.

In beide gevallen is het inroepen van hulp passend.

Maar ook nadat acties zijn uitgevoerd (in het geval van René nadat hij het agendapunt geweigerd heeft en bij Wendy nadat ze tegen de kerkenraad heeft gezegd dat het stel beter een andere taak kan krijgen) is persoonlijke reflectie op zijn plaats. Waarom heb ik gehandeld zoals ik gehandeld heb? Wat kan ik de volgende keer hetzelfde doen en waar moet het anders? 

Vriendschappen

Persoonlijke reflectie is belangrijk, maar de kans op het rechtvaardigen van het eigen gedrag is heel groot. Meestal gebeurt dit niet bewust. Daarom hebben we vriendschappen nodig. Voor mensen in een machtspositie geldt dit nog veel sterker. Mensen die we kunnen vertrouwen kunnen echte spiegels voorhouden.

Daarom hebben we vriendschappen nodig.

Vrienden kunnen soms dingen zeggen die we zelf niet willen horen, maar juist omdat het iemand is die we vertrouwen, kunnen we het makkelijker aannemen. Deze vrienden mogen ons hart raken. Het is dan ook belangrijk dat mensen die zich in een machtspositie bevinden zich daarvoor openstellen. Er móéten mensen zijn die het hart van degene met macht mogen raken en mogen bevragen.

Feedback

Macht vraagt om tegenmacht. Die tegenmacht wordt gevormd in de hierboven beschreven vriendschappen, maar deze moet ook georganiseerd worden onder de mensen die aan ons zijn toevertrouwd. Degene in de machtspositie moet ervoor openstaan om regelmatig feedback te ontvangen van degenen die het effect van het handelen van de meermachtige direct ervaren. Soms komt die feedback vanzelf, maar op andere momenten of plekken moet de meermachtige hier actief om vragen.

Het ontvangen van feedback is één ding, maar het goed omgaan met feedback is vaak veel uitdagender. Feedback raakt je, of je dit nu wilt of niet. Wanneer je met veel enthousiasme en liefde iets hebt gedaan en een ander zegt dat het niet goed was, of dat het zelfs pijn deed wat jij gedaan hebt, dan doet dit bij jou ook pijn en het kan je aan het wankelen brengen. Vaak zien we dat de leider dan medelijden met zichzelf krijgt, en juist dat is heel gevaarlijk.

Feedback raakt je, of je dit nu wilt of niet.

Maar ook het goed geven van feedback is belangrijk. Mensen die onzeker zijn over wat ze gedaan hebben en op een botte manier feedback krijgen, of op het verkeerde moment, kunnen juist ook vervallen in machtsmisbruik, bijvoorbeeld om hun positie veilig te stellen.
Daarom doen kerken er goed aan om iedereen in een machtspositie een training in het omgaan met feedback aan te bieden en alle gemeenteleden een training in het geven ervan.

De benoeming tot herder

Regelmatig zitten er mensen op machtsposities die er, als je erover nadenkt, misschien beter niet zouden kunnen zitten. Dit heeft te maken met het feit dat we vaak op zoek zijn naar herders die voornamelijk resultaten halen. We zijn vaak veel minder geïnteresseerd in het geestelijk leven van een herder dan in hoeveel ‘zielen deze persoon al heeft kunnen winnen’. In sollicitatieprocedures voor nieuwe voorgangers kijken we naar hoe vol de vorige kerken zaten, hoeveel programma’s iemand heeft opgetuigd en hoe inspirerend de preken zijn, maar we kijken vaak niet naar de manier waarop hij of zij met de mensen omging.

We zouden er in de kerk goed aan doen om mensen te bevragen op hun leven met God, om de mensen in een vorige gemeente (wanneer het voorgangers betreft) te bevragen op de houding van de leider.

Mensen die niet in staat zijn tot zelfreflectie, die moeite hebben met het ontvangen van feedback en/of geen actief en afhankelijk geloofsleven hebben, horen niet thuis in een machtspositie.

Moed

Het voorkomen van machtsmisbruik vraagt moed. Van de herder zelf, maar ook van de gemeente. Het vraagt moed om naar binnen te durven kijken, te erkennen dat je fouten maakt en om een ander op een liefdevolle manier aan te spreken en een spiegel voor te houden. En het vraagt van iedereen een relatie met de Hemelse Herder, want alleen in de afhankelijkheid van Hem, zijn we samen in staat leiderschap op de juiste vorm te geven.

Marianne Bronsveld is theoloog en werkt als coördinator bij het Meldpunt Misbruik in Kerkelijke Relaties.

Lees ook