Seksueel misbruik: voorkomen is beter dan genezen

Seksueel misbruik komt in alle kerken voor, ook in protestantse gezindten. In 2024 ging het om vijfentwintig meldingen die binnenkwamen bij Meldpunt Misbruik voor gereformeerde en hervormde kerken. Marianne Bronsveld werkt als preventiecoördinator bij Meldpunt Misbruik en vertelt in dit artikel hoe we seksueel misbruik kunnen voorkomen.

Hanne (19) volgt belijdeniscatechisatie. Ze had veel vragen en omdat ze een misbruikverleden heeft, voert Hanne persoonlijke gesprekken met de wijkouderling. De gesprekken begonnen prettig, Hanne kon veel vertellen over haar vragen en zorgen. Maar na een tijdje ziet ze steeds meer op tegen de gesprekken. De wijkouderling komt steeds heel dichtbij. Hij raakt haar aan en de laatste tijd krijgt ze ook steeds appjes waar Hanne de kriebels van krijgt. Ze zijn behoorlijk seksueel getint en ook tijdens de gesprekken doet hij heel intiem. Het laatste gesprek ging echt veel te ver, vertelt Hanne. De wijkouderling raakte haar borsten aan en zoende haar. Nu heeft Hanne een probleem. Ze vertelt: ‘Ik weet niet wat ik hiermee moet, ik heb nog steeds veel vragen, die wil ik kunnen stellen. Ik wil graag belijdenis doen, maar dan moet ik wel deze gesprekken volgen. Ik wil het er eigenlijk graag met iemand over hebben, maar ik weet niet met wie. Niemand praat over dit soort dingen bij ons. Ik merk dat de vragen die ik had alleen maar versterkt zijn. Mijn vader heeft mij misbruikt, dus mijn vragen gingen voornamelijk over God als Vader. En nu doet de ouderling dit. Wat moet ik hier nu van denken? Hij praatte zo mooi over wie God als Vader is. Hij keurde het misbruik af en daarin voelde ik me echt gezien, maar nu gebeurt dit en eigenlijk is dit toch ook gewoon misbruik? Ik wil dit niet en ik snap niet waarom God dit toelaat!’

De wijkouderling raakte haar borsten aan en zoende haar.

Er zijn veel redenen waarom seksueel misbruik en grensoverschrijdend gedrag binnen de kerk voorkomen zouden moeten worden. Dit artikel zal daar dieper op ingaan. Toch is het goed om eerst stil te staan bij de Bijbelse motivatie. De Bijbel zelf geeft namelijk veel aanleiding om misbruik geen enkele plaats te geven in onze gemeenten.  

De kerkelijke functionaris reflecteert God

Seksueel misbruik vindt plaats in afhankelijkheidsrelaties. Binnen kerken zijn er veel van die afhankelijkheidsrelaties. De predikant met een gemeentelid, de wijkouderling met de pastorant of de jeugdleider met de jongere bijvoorbeeld. Zeker wanneer mensen in kwetsbare situaties terechtkomen in hun leven, bijvoorbeeld door ziekte, eenzaamheid of rouw, ontstaan er gemakkelijk afhankelijkheidsrelaties. Mensen hebben pastorale begeleiding nodig, kloppen aan bij de diaconie of worden gekoppeld aan een maatje om eenzaamheid tegen te gaan. Iemand die in een kwetsbare situatie zit, heeft de neiging om naar mensen, die vanuit de kerk een taak uitvoeren, te kijken alsof ze een directe lijn met de kerk en met God zelf hebben.

Christus is het hoofd van de gemeente, zo zegt Efeze 5:23. Dat wat mensen doen namens die gemeente, moet daarom heel zuiver zijn. Als er misbruik wordt gemaakt van deze relatie, zal dit voor slachtoffers gevolgen hebben voor de manier waarop zij naar God kijken en hoe hun relatie met God vorm krijgt. De redenering kan bijvoorbeeld zijn dat als de ouderling ‘zo is’, God ook wel ‘zo’ zal zijn. De kerkelijke functionaris (degene die iets namens de kerk doet) reflecteert God als het ware voor de ander.

Dit maakt dat ieder die een taak vanuit de kerk uitvoert, dit met grote voorzichtigheid moet doen. Je handelt als het ware namens God, op z’n minst omdat een ander het zo bekijkt.

Het weerspiegelen van God

Door het Nieuwe Testament heen, lezen we dat God Zijn kerk gebruikt om mensen tot Hem te brengen. Jezus zegt bijvoorbeeld in Johannes 17:21 dat de kerk één zal zijn, opdat de wereld zal geloven dat God Hem gezonden heeft.

God gebruikt Zijn kerk. Dat betekent dat we goed moeten nadenken over wat we doen. We mogen niet tussen de mensen en God in staan. Maar dat doen we wel op het moment dat de kerk niet veilig is voor mensen. We zijn als kerk geroepen om God Zelf te weerspiegelen. Zoals God Zijn volk in Leviticus 19:2 opriep om heilig te zijn zoals Hij heilig is, zo roept God ons om heilig te zijn, zoals Hij heilig is. Waarom? Zodat mensen zullen zien wie God is. Als er in de kerk echter situaties kunnen voorkomen, waarin het karakter van God niet weerspiegeld wordt, heeft dit gevolgen voor hoe mensen naar de kerk kijken. God is de meest veilige Plek die er is. De kerk behoort dat te weerspiegelen.

Hanne zocht veiligheid bij de kerk. Ze wilde haar vragen stellen en durfde over haar door misbruik beschadigde godsbeeld te delen met iemand uit de kerk. Deze persoon had Gods ware karakter moeten tonen, door haar geduldig en in liefde over God te vertellen. In plaats daarvan verstoorde hij het godsbeeld nog meer, door misbruik van haar kwetsbaarheid te maken. De vragen die Hanne had, worden hierdoor alleen maar groter en bevestigd.

In plaats daarvan verstoorde hij het godsbeeld nog meer.

Als één lid lijdt…

Paulus zegt in 1 Korinthe 12:22-26 dat het meest kwetsbare deel van de gemeente noodzakelijk is voor de gemeente, zodat er geen verdeeldheid in het lichaam zal zijn, maar zodat de leden voor elkaar zorg zouden dragen. Als één lid lijdt, lijden alle leden mee.

Dit is nog een reden dat we ervoor moeten zorgen dat de gemeente een veilige plaats is. Als de gemeente voor eén persoon niet veilig is, is deze voor niemand veilig. Als één lid pijn heeft door iets wat in de gemeente gebeurt, is dit voor iedereen pijnlijk. Het maakt het hele lichaam van Christus kapot.

Is voorkomen mogelijk?

Kunnen we misbruik dan helemaal voorkomen? Helaas is het zo, dat waar mensen met macht zijn en waar zondige mensen zijn, er misbruik kan plaatsvinden. Dat is de realiteit waarin we leven. Tegelijkertijd kunnen we wel veel doen om te voorkomen dat misbruik plaatsvindt. We kunnen maatregelen treffen, zodat misbruik geen kans krijgt. We kunnen dingen doen om ervoor te zorgen dat mensen aanspreekbaar zijn, dat mensen verwachtingen kennen en dat Gods Naam zo hoog mogelijk wordt gehouden.

We kunnen maatregelen treffen, zodat misbruik geen kans krijgt.

Misbruik voorkomen

Om misbruik te voorkomen, is er een stappenplan ontwikkeld en is er een grote hoeveelheid preventiemateriaal en werkvormen beschikbaar. Het Stappenplan Veilige Kerk helpt de gemeente om een basis te leggen om als gemeente een veilige plaats te zijn. De kerkelijke meldpunten en stichting Veilige Kerk zetten zich samen in om kerken hierbij te helpen.

Praten helpt

Levi (21) is zes jaar geleden misbruikt door zijn jeugdleider. Hij vertelt: “Ik besefte destijds niet dat het misbruik was, maar de laatste tijd wordt het steeds duidelijker: wat de jeugdleider met mij deed, was echt niet goed. Het afgelopen jaar merk ik dat ik steeds bezig ben met het misbruik. Niemand weet het, maar ik word er elke dag mee geconfronteerd. Ik wil er graag met iemand over praten, het liefst in de kerk, maar dat kan echt niet. Het onderwerp seks komt überhaupt niet aan bod bij ons in het jeugdwerk, maar ook nooit in een preek, dus ik ben bang dat als ik hier over begin, er niemand naar me zal willen luisteren. Het voelt gewoon niet veilig.”

Wat Levi vertelt, is heel normaal voor mensen die slachtoffer zijn van misbruik. Mensen willen, als ze hier eenmaal aan toe zijn, graag praten met iemand die te vertrouwen is. Daarvoor moeten zij iemand kiezen. Ze stellen daarbij een aantal vragen: Wie zal mij geloven? Wie zal het serieus nemen? Waar is mijn verhaal veilig?

Waar is mijn verhaal veilig?

Om een antwoord op die laatste vraag te krijgen, scant een slachtoffer als het ware zijn omgeving. Hij vraagt zich af of er gesproken kan worden over het onderwerp. Of zijn mensen meteen geshockeerd? Wordt er gesproken over seksualiteit? En hoe dan? Hij kijkt ook of er gesproken wordt over onrecht. En op welke manier. Doen we dit alleen maar op een lacherige manier? Of wordt het respectvol benaderd?

Voor mensen zoals Hanne en Levi is het van groot belang dat er in de gemeente een open sfeer is, waar gesproken kan worden over seksualiteit, misbruik en onrecht. Daarvoor is het belangrijk dat het onderwerp met enige regelmaat aan de orde komt. Dit geeft een slachtoffer de veiligheid om te melden dat er iets gebeurd is.

Externe motivatie

Om misbruik te melden heeft een slachtoffer veel externe motivatie nodig. Een slachtoffer heeft over het algemeen de neiging om het misbruik te bagatelliseren en zichzelf de schuld te geven van wat er gebeurd is. Door het onderwerp (op de juiste manier) aan de orde te laten komen in preken, tijdens het verenigingswerk en op kringen, horen mensen dat misbruik geen taboe is en dat het niet hun schuld is. Ze horen dat er gemeld kan worden en dat er hulp mogelijk is.

Grenzen en afspraken

Hanne en Levi maakten misbruik mee door iemand die in een kerkelijke functie stond. Voor dat soort mensen zijn de grenzen duidelijk vastgelegd in definities, maar ook op de kerkvloer kan grensoverschrijdend gedrag plaatsvinden. Grenzen zijn voor iedereen heel persoonlijk. Daarom is het belangrijk dat er een sfeer is, waarin grenzen kunnen worden aangegeven. Hoewel grenzen persoonlijk zijn, is het ook zo, dat je als groep, als gemeente, ook grenzen hebt. De meeste kerkgenootschappen hebben gedragscodes gemaakt, waar je als gemeente een eigen document van kunt maken, zodat het past bij je gemeente. Daarin wordt beschreven wat je verwacht van de mensen met een functie in de gemeente. Om grensoverschrijdend gedrag in de kerk te voorkomen, moet een kerk ook omgangsregels hebben. Deze worden opgesteld door de groep zelf. Een voorbeeld:

De tienerclub van Johan en Geertje is een heel pittige groep. Er heerst veel onveiligheid. Er lijkt ook weinig respect te zijn voor elkaar en de leiding kan er maar weinig aan veranderen, zo voelt het. Wat ze ook proberen, het heeft geen zin. Na een jaar hebben Johan en Geertje de neiging om te stoppen. Ze spreken de club eens door en opeens zegt één van hen: maar we hebben ook nooit met hen gesproken over wanneer zij zich veilig voelen en welk gedrag daarvoor nodig is! Ze besluiten het volgende jaar op deze manier te beginnen. De groep komt weer samen en er worden briefjes uitgedeeld. Alle tieners schrijven er afspraken op, die zij belangrijk vinden. Johan en Geertje lezen de afspraken voor en maken er een groot vel van. Daaronder zet elke tiener zijn handtekening. “Dit zijn de afspraken waar jullie je aan willen houden. Wij gaan jullie hier ook aan houden, maar we willen ook dat jullie elkaar eraan zullen herinneren dat deze afspraken er zijn. Hoe ga je elkaar aanspreken als de afspraken niet gehouden worden?” De eerste clubavond wordt er geoefend met het aanspreken van elkaar. Het volgende jaar verloopt een stuk rustiger, omdat er afspraken zijn.

Alle tieners schrijven er afspraken op, die zij belangrijk vinden.

De verantwoordelijkheid van ons allemaal

Het voorkomen van misbruik en grensoverschrijdend gedrag is een taak van ons allemaal. Het is niet alleen de plaatselijke vertrouwenspersoon of het kerkelijk meldpunt die dit moet doen. Het is aan ieder lid van de gemeente om zich op een veilige manier te gedragen. De kerkenraad heeft de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de veiligheid in de gemeente. Het is aan hen om te zorgen dat er maatregelen genomen worden in de preventie. Het is ook aan hen om te zorgen dat alle kerkelijke functionarissen hun taken kunnen uitvoeren op zo’n manier dat het veilig kan (denk bijvoorbeeld aan scholing, maar ook aan een raam in elke deur). Daarvoor kan een kerkenraad gebruikmaken van een ‘commissie veilige kerk’. Deze commissie krijgt dan als het ware de bevoegdheid om namens de kerkenraad preventiemaatregelen uit te rollen in de gemeente.

Laten we werken aan een veilige gemeente, waarin iedereen mag zien wie Christus is. Laten we zorgen dat er geen nieuwe slachtoffers zoals Hanne en Levi zullen komen en dat áls ze er dan toch zijn, er een plek is, waar zij het kunnen melden.

Wees heilig want Ik ben heilig (Lev. 19:2). En zoals Hij die u geroepen heeft heilig is, word zo ook zelf heilig in heel uw levenswandel (1 Pet. 1:15). Maar ontucht en alle onreinheid, laten die onder u beslist niet genoemd worden, zoals het heiligen past (Ef. 5:3). Draag zorg voor de leden van het lichaam van Christus, want als één lid lijdt lijden alle leden mee (1 Kor. 12:24-26).

Marianne Bronsveld is theoloog en werkt als coördinator bij het Meldpunt Misbruik in Kerkelijke Relaties voor gereformeerde en hervormde kerken.

Lees ook

Boeken over (seksueel) misbruik