Martelaarschap of zelfmoord?
Extra bij Deel 1, hoofdstuk 6, paragraaf ‘Dreigen met hellestraffen’: Martelaarschap of zelfmoord: nieuw.
Heidense filosofen als stoïcijnen en cynici vonden dat iemands overtuiging weinig voorstelde als men niet de uiterste consequentie ervan aanvaardde, de dood. Dat vonden christenen, of toch sommigen onder hen, ook. In ieder geval werden martelaren bewonderd om hun moed. Maar de dood als consequentie van je geloof aanvaarden is iets anders dan de dood opzoeken. In het evangelie van Matteüs lezen wij dat Jezus de gelovigen aanbeveelt: “Wanneer ze u in de ene stad vervolgen, vlucht dan naar de andere.” Dat vond de bisschop van Carthago Cyprianus een verstandige opmerking en hij raadde christenen die vervolgd werden aan Jezus’ advies te volgen, zoals hij ook zelf deed. Maar de Montanisten (2e eeuw n.Chr.) vonden dat nogal slap, martelaarschap was een plicht waaraan men zich niet moest onttrekken, je vluchtte niet. Tertullianus, die zich in een latere periode van zijn leven bij de Montanisten aansloot, schreef daarover: “Daarom maken zij die denken dat ze moeten vluchten òf God te schande door te doen wat kwaad is indien ze vluchten voor de vervolging als een kwaad – want niemand gaat uit de weg voor wat goed is – òf zij achten zich sterker dan God.”1
Begin 2e eeuw had ook Ignatius aan de gelovigen in Rome geschreven:
Ik schrijf alle gemeenten en druk allen op het hart dat ik graag voor God sterf. Als u mij maar niet verhindert. […] Laat me toch voedsel zijn voor de dieren. Daardoor kan ik tot God komen. Ik ben de tarwe van God en door de tanden van de dieren word ik gemalen opdat ik zuiver brood van Christus zal blijken te zijn. […] Maar als ik lijd zal ik een vrijgelatene zijn van Jezus Christus en zal ik in hem als een vrij man opstaan.2
Aan de ene kant had Jezus dus wel aangeraden te vluchten voor vervolging, aan de andere kant had hij volgens de evangelist Johannes over zijn eigen dood gezegd: “Niemand neemt mijn leven, Ik geef het zelf.” Was deze edele daad geen navolging waard? Om uit vrije wil je leven te geven? Dat lijkt alvast aan de hand te zijn in enkele martelaarsverhalen. In het ‘Martelaarschap van Perpetua en Felicitas’ lezen we: “De dag van hun overwinning brak aan en van de gevangenis gingen zij in optocht naar het amfitheater als naar de hemel. Ze waren blij, hun gelaat was kalm en, als ze al beefden, dan eerder van vreugde dan van vrees.” Het martelaarschap was iets om naar uit te zien. Benadrukt wordt dat deze martelaren uit vrije wil de dood tegemoet gaan. Zo legt Perpetua uit: “Daarom zijn we hier uit eigen vrije wil gekomen opdat onze vrijheid niet geschonden werd.” Toen wat later het publiek eiste dat de christenen door het zwaard zouden doorboord worden, “zijn zij daarop uit eigen beweging opgestaan en hebben zich toen begeven waarheen het volk hen wilde.” Van Perpetua wordt zelfs gezegd dat zo’n bijzondere vrouw “niet anders gedood had kunnen worden als zij het niet zelf had gewild.” De vraag is of dit niet al te dicht in de buurt komt van zelfmoord. De satiricus Loukoianos van Samosata (2e eeuw) schreef in ‘De dood van Peregrinus’over christenen dat deze arme stumperds zichzelf hadden wijsgemaakt dat zij toch onsterfelijk waren, en dus de dood verachtten en zich in grote getale vrijwillig aangaven bij de overheid.3 Geloof in onsterfelijkheid was niet zo’n gezond idee, vond Loukianos, en dat bleek inderdaad uit de soms vrij talrijke sollicitaties voor de dood.
In de Griekse recensie van het ‘Martelaarschap van Karpos, Papylos en Agathonikè’ lezen we dat twee christenen, Karpos en Papylos, weigeren te offeren aan de goden. De gouverneur wil hen overtuigen hun levens te redden, “offer voor de goden, en wees niet dwaas.” Maar Karpos antwoordt met een glimlach: “Mogen de goden die hemel en aarde niet gemaakt hebben, vernietigd worden.” Beiden werden dus gefolterd, maar wel “spoedden ze zich naar het amfitheater opdat ze des te sneller van de wereld zouden heengaan.” Ze werden uiteindelijk op de brandstapel gezet.
Bijzonder is echter dat daar ook een vrouw bij stond, Agathonikè geheten, een van de toeschouwers, die zo onder indruk kwam van de twee martelaren dat zij hen wilde volgen in hun lijden. In Agathonikè ontmoeten we een toeschouwster die gegrepen werd door de dood van deze martelaren en overging tot een vrijwillige zelfvernietiging. Een gedeelte uit deze martelaarsacte:
Een zekere Agathonikè stond erbij als ooggetuige van de glorie van de Heer, die Karpos zei te hebben aanschouwd. Ze besefte dat het een roep van de hemel was en verhief haar stem: ‘Dit maal is voor mij bereid. Ik moet delen en eten van dit heerlijke maal.” De menigte riep: ‘Heb toch medelijden met je zoon.’ Maar de zalige Agathonikè zei: ‘Hij heeft God die zich over hem kan ontfermen, omdat Hij Voorzienigheid is voor alles. Laat me mijn gang gaan.’ Ze deed haar mantel uit en wierp zich jubelend op de brandstapel. De ooggetuigen jammerden en zeiden: ‘Dit is een verschrikkelijk vonnis en de edicten zijn onrechtvaardig!’ Zij werd opgetild toen het vuur vat op haar kreeg. Toen riep ze drie keer: ‘Heer, Heer, Heer, wees mijn hulp. Want bij U zoek ik mijn toevlucht.’ Zo gaf ze de geest en stierf samen met de Heiligen.4
We zien hier dat de omstanders zich wel vragen stellen bij de geloofsijver van Agathonikè. In de latere Latijnse – gecorrigeerde – versie van het verhaal springt Agathonikè niet langer jubelend op de brandstapel, maar “de knechten pakten haar en hingen haar aan een paal op. Toen het vuur onder haar werd geschoven riep de dienares van God driemaal uit: ‘Heer Jezus Christus, weest U mijn helper, want om U onderga ik dit.” Volgens Cicero was zelfmoord niet toegestaan, tenzij “hij door een magistraat of door een wettige macht was opgeroepen, zo zal hij, door god opgeroepen en uit de gevangenis ontslagen, uit het leven weggaan.” Het kon zijn dat de godheid je riep om je lichaam te verlaten. Dat zien we terugkomen bij Agathonikè, “ze besefte dat het een roep van de hemel was,” en voelde zich vrij die te beantwoorden. Keizer Valerianus organiseerde ook christenvervolgingen (van 257 tot 260).5 Een martelaarsakte verhaalt over twee christenen die bij een plaats kwamen waar een hevige vervolging woedde. “Marianus en Jacobus, de zalige martelaren, herkenden hierin met zekerheid de zo begeerde tekenen van Gods goedgunstigheid te hunnen opzichte […] en dat Christus hun schreden geleid had naar de plaats zelf waar de kroon hen wachtte.”6 Door hun martelaarschap werden zij dan op hun beurt een teken voor vele anderen, die zich vervolgens ook geroepen voelden tot het martelaarschap, zoals het geval was met Agathonikè.
Maar ook zonder duidelijke ‘tekenen’, impulsief, begeesterd, spoedden sommigen zich naar de dood. We zagen al dat stoïcijnen vonden dat als het leven ondraaglijk werd, men het mocht verlaten, echter wel na een beredeneerde beschouwing van de omstandigheden, niet geleid door subjectieve impulsen.7 Keizer Marcus Aurelius, die ook stoïcijns filosoof was, kon daarom christenen en hun doodswens niet waarderen:
Hoe nobel is de ziel die, wanneer het zover is dat zij van het lichaam losgemaakt moet worden, bereid is om hetzij uitgedoofd of verstrooid te worden, het zij te blijven voortbestaan! Die bereidheid moet echter het resultaat zijn van een specifieke beslissing, niet van pure koppigheid, zoals bij de christenen, maar weloverwogen en waardig, zodat het ook voor anderen overtuigend is, zonder theatraal vertoon.8
Voorbeelden van gelovigen die zich begeesterd haastten naar de dood – of naar het eeuwige leven zoals zij dat zagen – vinden we bij de kerkhistoricus Eusebios (3e – 4e eeuw). Die schrijft over de oudere maagd Apollonia: “Ze timmerden haar zo lang op de kaken, dat ze al haar tanden eruit sloegen; vóór de stad bouwden ze toen een brandstapel en dreigden steeds haar levend te verbranden, als ze hun goddeloze praatjes niet zou nazeggen. Maar zij vroeg even tijd en, losgelaten, liet ze zich meteen in het vuur vallen en verbrandde helemaal.” Ook vertelt Eusebios over een brand die uitbrak in het keizerlijk paleis te Nicomedia en waarvan de christenen de schuld kregen: die zouden het vuur hebben aangestoken. De keizer beval tot een vervolging zodat christenen omkwamen door het zwaard en door het vuur. “Men zegt dat er toen mannen en vrouwen waren, die gedreven door een goddelijke en onverklaarbare bereidvaardigheid de brandstapel inrenden.” Nog een verhaal gaat over een “heilige en bewonderenswaardige vrouw te Antiochië” die met haar twee maagdelijke dochters werd opgepakt. Bang voor de “dreigende schending van hun kuisheid […] vroegen ze aan de bewakers een ogenblikje om zich even terug te kunnen trekken; meteen wierpen ze zich in de rivier die daar langs stroomde. Zij deden dat zelf.”9 Cyprianus vertelt dat er onder de vervolging door Decius (in 250) vele christenen in Carthago zich vrijwillig aangaven bij de overheid:
Uit eigen beweging snelden ze naar het forum, spontaan spoedden ze zich naar de dood, alsof ze daar allang naar verlangden, alsof ze een kans waarop ze vurig hadden gehoopt aangrepen toen die zich had voorgedaan!10
In april 304 begaf de christen Euplus zich naar de vertrekken van de gouverneur van Catania in Sicilië. Hij riep eenvoudig weg waar het volgens hem allemaal op neer kwam: “ik wil sterven; ik ben een christen!” Om zijn zaak te bespoedigen had Euplus kopieën van de verboden Evangeliën bij zich. De gouverneur ontbood hem, hij werd ondervraagd, gefolterd en geëxecuteerd. Aldus verwierf hij zijn eeuwige kroon.11
Eusebios vertelt in zijn ‘Martelaren van Palestina’, waarin hij de periode 303-310 behandelt, over de vervolging in Caesarea. Terwijl de Romeinse gouverneur op weg was naar het amfitheater, kwamen hem zes jonge mannen, christenen, tegemoet, die hem vroegen om met hun vrienden voor de leeuwen te worden geworpen. De gouverneur was hogelijk verbaasd over dit verzoek. Hij liet de zes arresteren, maar verleende hun niet het genoegen voor de beesten te worden geworpen; hij liet ze onthoofden.12 Hoe bizar het er aan toe kon gaan lezen we in Eusebios’ ‘Kerkgeschiedenis’ – al vond hij het zelf zonder meer bewonderenswaardig:
Maar we konden toen ook getuige zijn van de meest bewonderenswaardige geestkracht, de werkelijk goddelijke sterkte en bereidvaardigheid van hen, die geloofden in de Christus Gods. Want zodra het vonnis over de eerste gelovigen geveld was, kwamen van her en der anderen naar de rechterstoel lopen om te belijden dat ze christenen waren; dat hen verschrikkelijke en diverse martelingen stonden te wachten deerde hen niet; onverschrokken en vrijmoedig verklaarden ze aanhangers te zijn van de godsdienst die de God van alle dingen eert; met vreugde, gelach en blijdschap hoorden ze hun doodvonnis aan; ze begonnen zelfs te zingen en hieven lof- en dankliederen aan tot ze hun laatste adem uitbliezen.13
Sommige kerkleiders waarschuwden tegen dergelijke geloofsijver. Cyprianus vond het nodig zijn broeders en zusters te vermanen hun kalmte te bewaren: “Laat niemand van jullie onrust bij zijn broeders wekken, of zich spontaan bij de heidenen aanbrengen.” Clemens van Alexandrië legde uit dat wie een man van God doodt, tegen God zondigt, maar dat dan ook degene die zich vrijwillig aangeeft medeplichtig is aan moord. Ook schrijft hij over lieden (christenen) die de dood tegemoet huppelen en haast maken zichzelf over te leveren. Hij vindt dat zij geen betrouwbaar geloofsgetuigenis geven, dat zij zelfs God niet kennen als zij zichzelf aan een ijdele dood prijsgeven. Hij zegt dat dergelijke lieden alleen de naam (‘christen’) met ware gelovigen delen, volgens Clemens waren dergelijke lieden dus ketters.14 Maar in werkelijkheid gaven ook rechtzinnige gelovigen (zij die de katholieke leer volgden) zich over aan vrijwillig martelaarschap. Verstandig was dat echter niet en het viel te vrezen dat wie in een overmoedige bui vrijwillig het martelaarschap had opgezocht, niet zou volharden, zoals we bij Polykarpos lezen:
Een Phrygiër, Quintus genaamd, die onlangs uit Phrygië was gekomen, werd bij het zien van de wilde dieren bevreesd. Hij was het die zichzelf en enkele anderen onder druk had gezet zich vrijwillig aan te geven. De gouverneur slaagde er na veel aandringen in hem te overreden te zweren en te offeren. Daarom dus, broeders, prijzen wij niet degenen die zich uit eigen beweging aangeven, aangezien het evangelie dat zo niet leert.15
Nee, lezen we nog, enkel “gelukzalig en edel is elk martelaarschap dat volgens de wil van God is geschied.” Eusebios kent dit verhaal ook en waarschuwt; deze Quintus was zo geschrokken van de dieren en de dreigingen dat het hem verlamde; “hij schoot het leven erbij in en raakte daarmee de zaligheid kwijt.”16
De onverschrokken moed der martelaren trof men niet alleen aan bij christenen. Ook heidenen konden zich beroemen op hun helden. Tertullianus geeft dat ook ruiterlijk toe:
Ik zwijg over degenen, die door het eigen zwaard of op een andere, minder pijnlijke wijze de dood gezocht hebben en zich zo roem hebben verzekerd. Gij looft toch ook prijzen uit voor wedstrijden in het doorstaan van folteringen. Een cocotte uit Athene heeft ten slotte, toen de beul al moe was, zich de tong afgebeten en deze in het gezicht van de woedende tiran gespuwd, om zo de spraak te verliezen, zodat zij haar medegezworenen niet zou kunnen aanbrengen, zelfs als zij, murw geworden door de pijn, dat zou gewild hebben. Zeno uit Elea, door Dionysius gevraagd, wat de wijsbegeerte de mens schonk, antwoordde: ‘de apathie’ en, prijsgegeven aan de geselslagen van de tiran, bezegelde hij zijn uitspraak met de dood. Ook de geseling der Spartanen, die onder de ogen van de zelfs nog aanhitsende familieleden in hevigheid toeneemt, verleent de familie des te meer roem van taaiheid naar mate er meer bloed vloeit.17
In beroemd geworden woorden zegt Tertullianus: “En toch baat uw meest uitgelezen wreedheid niets: zij is veeleer een propagandamiddel voor onze sekte. Telkens gij ons wegmaait, worden wij talrijker: zaad is het bloed der Christenen!” Maar dan voegt hij eraan toe dat er ook heel wat heidenen zijn “die aansporen tot het verdragen van smart en dood, zoals Cicero in zijn Tusculanae [over doodsverachting], als Seneca in zijn Toevalligheden, als Diogenes, Pyrrhon en Callinicus, [deze drie zijn onbekend] maar toch hebben zij met hun woorden niet zo veel leerlingen geworven als de christenen, die met hun daden onderwijzen.” Ook Philostratos noemde in zijn werk over Apollonios van Tyana verschillende filosofen die moedig de dood door vervolging onder ogen hadden gezien.18
Men kan zich tenslotte afvragen wie die christelijke literatuur eigenlijk las, al die apologieën en martelaarsacten. Niet de heidenen, mogen we aannemen, maar christenen, en dan nog enkel de ontwikkelden onder hen. Dat lijkt een nogal klein bereik, maar men mag aannemen dat de christelijke elite de andere gelovigen onderwees in dergelijke zaken, zodat zij voor zichzelf wisten waar ze aan toe waren, en zo toebereid waren verantwoording af te leggen van hun geloof, zowel om zich te verdedigen als om nieuwe mensen tot geloof te brengen. En dit niet alleen als ze met de dood bedreigd werden, maar ook in het gewone leven.19

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- ‘Vlucht dan naar de andere’: Matt.10:23. ‘Achten zich sterker dan God’: Tertullianus, Fuga 4. Vert. A.F.J. Klijn, Apostolische Vaders I, Kampen 1992, 49, n.70. ↩︎
- Ignatius, Rom. 4:1, 3. Vert. Klijn, Apostolische Vaders I, 98-99. ↩︎
- ‘Niemand neemt mijn leven’: Joh.10:18. ‘Als ze al beefden’: Mart. Perp. 18:1. Vert. J.N. Bremmer, J. den Boeft, Martelaren van de oude kerk: Bewaarde documenten van de christenvervolging tot circa 300 na Christus, Kampen 1988, 69. Bron voor dit thema: A.J. Droge, ‘The Crown of Immortality’, in: J.J. Collins & M. Fishbane, Death, Ecstasy, and Other Worldly Journeys, New York 1995, 155-169. ‘Vrijheid niet geschonden werd’: Mart. Perp. 18:5. Vert. Bremmer, Den Boeft, Martelaren van de oude kerk, 69. ‘Waarheen het volk hen wilde’: Mart. Perp. 21:7. Vert. Bremmer, Den Boeft, Martelaren van de oude kerk, 72. ‘Zelf had gewild’: Mart. Perp. 21:10. Vert. Bremmer, Den Boeft, Martelaren van de oude kerk, 72. ‘Vrijwillig aangaven’: H.L. van Dolen, Lucianus: De ontmaskering van de charlatans, Amsterdam 1996, 60. ↩︎
- Mart. Karp. 9-10, 23, 35,-37, 42-47. In: A. van Hooff, Sterven in stijl: Leven met de dood in de klassieke oudheid, Amsterdam Antwerpen 2015, 222-223. ↩︎
- ‘Om U onderga ik dit’: Van Hooff, Sterven in stijl, 223. ‘Uit het leven weggaan’: Cicero, Tusc. 74. Vert. C. Verhoeven, Gesprekken in Tusculum, Baarn 1980. Hoofdstuk 2, p. 34. ↩︎
- Mart. Mar. 2:3. Ik cursiveer. Vert. F. Vromen, Authentieke Martelaarsakten uit de Latijnse traditie, Brugge 1966, 70. ↩︎
- Hoofdstuk 2, p. 35. ↩︎
- Aurelius, Med. 11:3. Vert. S. Mooij-Valk, Macus Aurelius: Persoonlijke notities, Amsterdam 2014, 181. Zie ook A. van Hooff, Marcus Aurelius: De keizer-filosoof, Amsterdam 2012, 172-203. ↩︎
- ‘Verbrandde helemaal’: Eusebios, Hist. Eccl. 6:41:7. Vert. Ch. Fahner, Eusebius van Caesarea: Kerkgeschiedenis, Utrecht 2022. Aangehaald door van Hooff, Sterven in stijl, 223. ‘De brandstapel inrenden’: Hist. Eccl. 8:6:6. ‘Zij deden dat zelf’: Hist. Eccl. 8:12:3-4. ↩︎
- Cyprianus, Lap. 8. Vert. Ch. Tazelaar, Cyprianus: Eenheid en eensgezindheid. 81 brieven en 2 traktaten, Budel 2013, 402. ↩︎
- Mart. Eup. 1-2. Vert. uit: Collins & Fishbane, Death, Ecstasy, and Other Worldly Journeys, 163. ↩︎
- Eusebios, Mart. Pal. 3:2-4. In: Collins & Fishbane, Death, Ecstasy, and Other Worldly Journeys, 163. ↩︎
- Eusebios, Hist. Eccl. 8:9:5. Vert. Fahner, Eusebius van Caesarea, 374. ↩︎
- ‘Bij de heidenen aanbrengen’: Cyprianus, Ep. 82:2. ‘Medeplichtig is aan moord’: Clemens van Alexandrië, Strom. 4:10. ‘Ketters’: Clemens van Alexandrië, Strom. 4:17:1. ↩︎
- Mart. Pol. 4. Vert. Vert. Bremmer, Den Boeft, Martelaren van de oude kerk, 18. ↩︎
- ‘Wil van God is geschied’: Mart. Pol. 2:1. Vert. Bremmer, Den Boeft, Martelaren van de oude kerk, 17. ‘Zaligheid kwijtraken’: Eusebios, Hist. Eccl. 4:15:7. Vert. Fahner. ↩︎
- Tertullianus, Apol. 50:7-9. Vert. Ch. Mohrmann, Tertullianus Apologeticum en andere geschriften uit Tertullianus’ voor-montanische tijd, Utrecht Brussel 1951, 127-128. ↩︎
- ‘Hun daden onderwijzen’: Tertullianus, Apol. 50:13-14. Vert. Mohrmann, 129. ‘Onder ogen hadden gezien’: Philostratos, VA, 7:1-2. ↩︎
- Zo Ehrman, B.D. Ehrman, Journeys to Heaven and Hell: Tours of the Afterlife in the Early Christian Tradition, New Haven London 2022, 139, 267, n.70, 142-143. ↩︎