Michel de Montaigne: de kunst van het sterven
Extra bij Deel 2, hoofdstuk 3, laatste paragraaf van dit hoofdstuk. Nieuw.
De Franse filosoof en politicus Michel de Montaigne (1533-1592) werd geboren in een adellijke familie. Hij was politiek magistraat maar verkocht deze functie toen hij 37 was om zich terug te trekken op het landgoed dat hij geërfd had. Omringd door de vele boeken van zijn persoonlijke bibliotheek zou hij daar werken aan zijn beroemde ‘Essays’.1
Montaigne heeft vaak te maken gehad met de dood. In 1563 stierf zijn geliefde vriend Étienne de La Boétie – Montaigne was toen dertig. Het was een buitengewone vriendschap waarover hij schreef in ‘Over vriendschap’. Bij deze vriend maakte hij van nabij het proces van sterven mee. Maar ook het eerste kind van Montaigne stierf toen het twee maand oud was en zijn jongere broer Armand stierf nadat hij door een kaatsbal hard op zijn hoofd was geraakt. Aan de hand van enkele van zijn essays bekijken we wat Montaigne over sterven zei.
Over het oefenen
“Door gewenning en ervaring kunnen wij ons sterk maken tegen pijn, smaad, armoede en andere rampen: de dood echter kunnen wij maar één keer ervaren; als we daar voor komen te staan zijn we allemaal beginnelingen.”2 Zo schrijft Montaigne in zijn essay ‘Over het oefenen’. Sterven is de grootste taak die we moeten vervullen, terwijl we het maar één keer kunnen doen. Maar al kunnen we de dood niet bereiken, we kunnen hem wel naderen, en dat door te letten op onze slaap, die immers gelijkenis vertoont met de dood. Er is nog een andere mogelijkheid. Montaigne zelf kreeg een ernstig ongeval als ruiter bij een botsing met een ander, zwaar boerenpaard. Hij verloor daarbij het bewustzijn, anderen probeerden hem tevergeefs bij te brengen, en droegen hem dan weg in de menig dat hij dood was. Maar gelukkig begon hij toen weer te bewegen en te ademen. “Deze herinnering, die diep in mijn ziel is gegrift, roept het gezicht en de beeltenis van de dood bijna zo tastbaar in mij op dat ik mij enigszins met hem kan verzoenen. […] Ik sloot mijn ogen om, naar ik dacht, het uitblazen van de laatste adem te vergemakkelijken, en vond het aangenaam mij te laten gaan en weg te zinken. […] Daar was niet alleen geen gevoel van onlust bij, maar ervoer ik veeleer het welbehagen dat ontstaat als je wegglijdt in de slaap.”3 Toen hij weer bij zinnen kwam, verging hij van de pijn, zodanig dat hij meende dat de val alsnog zijn dood zou worden. In ieder geval heeft Montaigne uit dit voorval lessen getrokken: “om met de dood vertrouwd te raken hoef je alleen maar in zijn nabijheid te verkeren.”4
Filosoferen is leren hoe je moet sterven
Montaigne was humanist, hij stelde de mens centraal in zijn denken. Leven en dood waren voor hem belangrijke thema’s en daarbij was de literatuur uit de klassieke oudheid een boeiende inspiratiebron. Zoals Cicero stelde ook Montaigne: ‘Filosoferen is leren hoe je moet sterven’, de titel van een van zijn essays. Daarbij leert de deugd hoe de dood te verachten.
Een van de grootste zegeningen van de deugd is de doodsverachting, die ons leven een weldadige rust verschaft en er een zuivere, milde smaak aan geeft: zonder deze gave wordt elke andere lust gesmoord.5
Het is wel verstandig zich deze verachting eigen te maken, want voor wie bang is voor de dood is hij een voortdurende bron van lijden, zonder dat er enige verlichting is. “Hoe kunnen wij, als de dood ons afschrikt, ook maar één stap voorwaarts doen zonder dat het zweet ons uitbreekt?”6 Het gaat erom dat we ons met de dood vertrouwd maken, dat we dus vaak aan hem denken. Bij het minste dat ons overkomt moeten wij ons de vraag stellen: “’En als dit nu eens mijn dood zou zijn?’ en ons dan vermannen en geen krimp geven.”7 Wie zich instelt op zijn dood, stelt zich in op zijn vrijheid. Zelf heeft Montaigne er vaak bij stilgestaan: “Er is niets waar ik mij van kindsbeen af meer mee bezig heb gehouden dan met denken aan de dood: zelfs in mijn wildste jaren.”8 En dat heeft zijn vruchten afgeworpen: omdat hij de dood voortdurend in gedachten houdt, is hij er altijd min of meer op voorbereid. Eigenlijk heeft hij al van iedereen afscheid genomen. Hij is ook nieuwgierig naar hoe dat bij andere mensen zit. Hoe zijn die gestorven? Wat zeiden ze toen, hoe keken ze, hoe gedroegen ze zich?
Men moet zich niet laten imponeren door de dood, het hoort bij het leven: “Jouw dood maakt deel uit van de universele orde, is onderdeel van het leven van de wereld.”9 We waren er niet in het verleden en we zullen er ook in de toekomst niet meer zijn:
Zoals bij onze geboorte ons alle dingen werden geboren, zo gaan bij onze dood alle dingen weer dood. Daarom is het even dwaas erom te treuren dat wij er over honderd jaar niet meer zijn als om het feit dat wij honderd jaar geleden nog niet leefden.10
Maar wat wil je, mensen zijn nu eenmaal meestal dwaas: “Bovendien is geen mens zo afgeleefd of hij zal, zolang hij nog niet zo oud als Methusalem is, denken dat hij nog wel twintig jaar mee kan. Arme dwaas die je bent, wie heeft bepaald hoelang je nog een leven hebt?”11 De dood is geen drama, maar wij maken er al te vaak een drama van. Montaigne noemt de verwrongen gezichten, het misbaar waarmee wij de dood omringen, het gehuil van vrouwen en kinderen, de ontdane, verbijsterde gezichten van bezoekers, de verduisterde kamer en de brandende kaarsen; “kortom, het is een en al schrik en afgrijzen om ons heen.”12 Terwijl dat nergens voor nodig is.
Hoe je over andermans dood moet oordelen
In zijn essay ‘Hoe je over andermans dood moet oordelen’ legt Montaigne nogmaals uit dat sterven niets bijzonders is, al denkt menigeen van wel. We moeten één ding goed in de gaten houden, zegt hij: “dat de mensen bijna niet willen geloven dat het al zover met ze is.” Mensen laten zich al te graag misleiden door troostrijke gedachten zoals: “Anderen zijn zieker geweest zonder eraan dood te gaan: je staat er niet zo slecht voor als ze wel denken; en in het ergste geval: God heeft wel vaker wonderen verricht.” Dergelijke gedachten komen voort uit het idee dat we belangrijk zijn, dat de hele wereld gebukt zal gaan onder ons sterven, of het met ons te doen heeft. “Daarom denken wij dat onze dood een groots gebeuren is, iets dat niet zomaar plaatsvindt, zonder het plechtig beraad der hemellichamen, zoveel goden die voor één mens in beroering komen. En hoe hoger wij onszelf aanslaan, hoe meer wij dit denken. Wat! Zou zoveel kennis zó jammerlijk verloren gaan, zonder dat de schikgodinnen zich daar iets van aantrekken! Maakt het dan niets uit of een voorbeeldige, unieke geest de dood vindt of een gewoon en onnut mens?”13 Nee dus, het maakt niets uit. Mensen denken ten onrechte dat “onze tegenslagen de hemel in beroering brengen, en dat de oneindigheid zich druk maakt om onze kleine wederwaardigheden.”14
Over de ijdelheid
Toen Montaigne een stuk ouder was, schreef hij in zijn ‘Over de ijdelheid’ over het sterven zelf. Hij voelt dan al “hoe de dood mij aldoor de keel toeknijpt en in mijn nieren port” – Montaigne stierf aan een chronische keelaandoening en werd geplaagd door nierstenen.15 Maar waar kon hij best sterven? Thuis, omringd door vrienden en bekenden? Of ergens op reis, alleen? Als hij kon kiezen dan toch dat laatste. Als hij ergens logeert, vraagt hij zich altijd af of het een goede plek zou zijn om te sterven.16 Al die drukte van anderen rond je sterfbed, dat was maar lastig. Hun klachten, hun hypocrisie, de aandacht die zij van je vragen, hen nog moeten troosten ook, terwijl je vooral rust nodig hebt…. Wat je nodig hebt is gewoon iemand die je in alle rust bijstaat in die moeilijke momenten. “De trotse geestkracht die haar sterkte in zichzelf zoekt en zich door niets laat helpen of van de wijs brengen, heb ik nooit bereikt,” geeft de Montaigne nu toe.17 Men moet ook de anderen niet te veel tot last zijn, ook daarom is het beter in eenzaamheid te sterven. Zelf is hij altijd gesteld geweest op gezelschap, “Toch lijkt het mij terecht dat ik de wereld voortaan niet meer stoor met mijn aanwezigheid, maar deze overlast in mijn eentje draag, dat ik ineenduik en mij in mijn pantser terugtrek als een schildpad. […] Nu het zo bergafwaarts met mij gaat, wordt het tijd dat ik het gezelschap de rug toekeer.”18 Dan is er nog de vraag hoe te sterven? Een mens kan dat niet kiezen, maar als dat kon, dan graag langzaamaan. “Zo lijkt mij een natuurlijke dood het zachtst en het minst onaangenaam wanneer die gepaard gaat met lusteloosheid en verval van krachten.”19 Als het dan toch een gewelddadige dood wordt, dan liever in een afgrond storten dan door vallend puin te worden verpletterd. Het resultaat is wel hetzelfde, maar wij zijn allen dwaas genoeg om meer te letten op de wijze waarop we sterven dan op het resultaat.
Over het uiterlijk
Te midden van andere rampen maakte Montaigne ook nog een pestepidemie mee (in 1585). Hij zag hoe oogsten op het land bleven liggen omdat iedereen de dood afwachtte. Sommigen waren eerder bevreesd alleen achter te blijven dan te sterven. Wat Montaigne opviel was de kalmte waarmee eenvoudige mensen de dood verwachtten. Ook wilden zij anderen zo weinig mogelijk tot last zijn. “Menigeen delfde reeds zijn graf terwijl hij nog gezond en wel was; anderen gingen er levend in liggen. En een van mijn dagloners haalde, terwijl hij stierf, met handen en voeten de aarde over zich heen: dekte hij aldus zichzelf niet toe om rustiger in te slapen?”20 Het begraven van de doden bleef toch een zorg, men kon het niet aanzien hoe lijken ten prooi vielen aan wilde dieren. Opmerkelijk is Montaigne’s besluit: “Kortom, een heel volk werd door de omstandigheden plotseling tot daden gebracht die in vastberadenheid niet onderdoen voor welke filosofisch doordachte gelatenheid ook.”21 Waren de regels die de filosofen ons aanreikten om moed in te spreken, niet eerder fraai dan krachtig? Hadden zij hun geleerdheid niet bij het eenvoudige volk vandaan gehaald? Terwijl Montaigne in zijn jongere jaren nog lof had voor de filosofie die ons leert dat leven een voorbereiding is op het sterven, denkt hij daar nu toch anders over. Het heeft geen zin om je alle rampen die je kunnen overkomen nu voor te stellen als voorbereiding op wat misschien eens zal gebeuren. Je hebt er niets aan vooruit te lopen op rampspoed en daardoor het heden te verspelen, om nu ongelukkig te zijn omdat je het later eens zult worden. Montaigne besluit: “Voor de meeste mensen is de voorbereiding op de dood beslist een grotere foltering dan het doodgaan zelf. Een heel scherpzinnig schrijver heeft vroeger terecht opgemerkt: ‘Meer dan het lijden zelf kwelt ons de gedachte aan het lijden,’” zo haalt hij de Romeinse retoricus Quintillianus aan.22 Geheel anders dan in vroeger jaren kan Montaigne nu zeggen: “Laat ze maar snoeven zoveel ze willen dat heel het leven der filosofen een zich voorbereiden op de dood is, maar volgens mij is de dood wel het einde, maar niet het doeleinde van het leven. Het is de afloop, de afsluiting van het leven, maar niet dat waar het naar streeft. Het leven moet op zichzelf gericht zijn, zichzelf tot doel hebben.”23 De eenvoudige boer denkt pas aan de dood als hij op sterven ligt. En dat gaat hem beter af dan menig filosoof. Het is wellicht dank zij zijn domheid en gebrek aan verbeeldingskracht dat de eenvoudige mens zijn ellende verdraagt en onverschillig is voor rampen die in de toekomst liggen. Welnu, dan moeten wij maar schoolgaan bij die domheid. “Want die brengt haar pupillen kalmpjes aan tot een vorm van acceptatie die de wijsbegeerte ons voorhoudt als het hoogst bereikbare.”24
Wat de Montaigne zei over zelfmoord behandelen we in het hoofdstuk daarover.

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- P. Burke, Montaigne, Rotterdam 1999, 8-14. B. Turner, ‘Michel de Montaigne’, in: E.A. Dolgoy, K. Hurd Hale, B. Peabody, Political Theory on Death and Dying, New York 2022,180-188. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 2:6, H. van Pinxteren, Michel de Montaigne: De essays, Amsterdam 2004, 445. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 2:6, Van Pinxteren, 475-476. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 2:6, Van Pinxteren, 480. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20. Van Pinxteren, 111. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20, Van Pinxteren, 113. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20, Van Pinxteren, 117. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20, Van Pinxteren, 118. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20. Van Pinxteren, 120. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20. Van Pinxteren, 124. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20. Van Pinxteren, 114. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 1:20. Van Pinxteren, 130. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 2:13. Van Pinxteren, 781-782. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 2:13. Van Pinxteren, 783. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:9. Van Pinxteren, 1261, 1495. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:9. Van Pinxteren, 1269. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:9. Van Pinxteren, 1262. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:9. Van Pinxteren, 1267. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:9. Van Pinxteren, 1269. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:12. Van Pinxteren, 1353. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:12. Van Pinxteren, 1353. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:12. van Pinxteren, Michel de Montaigne, 445. F. Jacobs, De essentie van Montaigne, Leusden 2017, 1356. Quintillianus, ‘de opleiding tot redenaar’ 1:12:11. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:12. Van Pinxteren, 1357. ↩︎
- De Montaigne, Essays, 3:12. Van Pinxteren, 1358. ↩︎