Nieuw Handboek Nederlandse kerkgeschiedenis

In dit herziene standaardwerk neemt een team van specialisten ons mee in de wonderlijke geschiedenis van het christendom in de Lage Landen. In heldere taal en met ruime aandacht voor de samenhang van maatschappelijke, culturele en kerkelijke ontwikkelingen wordt een compleet overzicht tot het jaar 2025 aangeboden. Het handboek is volledig geactualiseerd en heeft een full colour binnenwerk met prachtige kerkhistorische afbeeldingen.

Lees hieronder een fragment over de verschuiving van normen en waarden in de liberale samenleving van de 21e eeuw.

4. Een nieuw millennium (1995-2025)

4.1 Een liberale samenleving

4.1.2 Normen en waarden

Voornoemde ontwikkelingen tekenen de toegenomen individualisering in de Nederlandse samenleving. De verzuilde samenleving was geschiedenis geworden. Er heerste een wijdverbreide opvatting dat het individu over allerlei, ook ethisch omstreden, zaken zelf moest kunnen beslissen. Bij velen, en niet in de laatste plaats bij politieke en kerkelijke leiders, riep dit individualisme de vraag op of Nederlanders nog gedeelde normen en waarden kenden, of dat de christelijke basis van de samenleving, zoals die vanaf het einde van de negentiende eeuw gestalte had gekregen, niet moest worden geherwaardeerd, en hoe een overdracht van normen en waarden van de ene generatie op de volgende kon worden bevorderd.

Toen de wereld in 2001 bovendien werd opgeschrikt door een aanslag van radicale moslims op de Twin Towers te New York en in 2004 regisseur Theo van Gogh in Amsterdam op straat werd vermoord door een radicale moslim, polariseerde de discussie vanuit gevoelens van fysieke en ideologische bedreiging bij tijd en wijle heftig.

Jan-Peter Balkenende

Een constante factor in het optreden van Jan-Peter Balkenende (CDA) als minister-president van 2002 tot 2010 was daarom, naast zijn nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid, zijn agendering van het thema normen en waarden. In het op verzoek van zijn eerste kabinet geschreven rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid over dit laatste onderwerp (2003) verwelkomde de Raad waardenpluraliteit. Maar wees hij ook op de noodzaak van gedeelde waarden en op de verantwoordelijkheid van burgers en instituties daarbij. In een reactie wees de regering op de verruwing van de publieke moraal ten faveure van individuele vrijheid. In 2013 verbreedde zij dit thema tot zaken als populisme, klimaat, nationalisme en corruptie.

Ook vanuit de Katholieke Kerk werd de nadruk opnieuw gelegd op de overdracht van normen en waarden via het, nog steeds volop bestaande, katholiek bijzonder onderwijs. In een ‘Waarden en Normen Campagne’ (2002–2003) benadrukte kardinaal Simonis naast de eigen katholieke waarden ook het belang van respect en open discussie over dergelijke zaken.

Positiebepaling van de kerk

In 2009 publiceerde de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) het rapport De kerk en de democratische rechtsstaat – een positiebepaling. Daarin vormde niet, zoals voordien het geval was, het christelijke karakter van de samenleving, maar de levensbeschouwelijke pluraliteit van de samenleving het uitgangspunt, terwijl de vrijheid van godsdienst ook het recht op een andere loyaliteit dan die aan de staat impliceerde. Als taak van de kerk in de samenleving werd niet een politieke stellingname gezien – daarvoor bestaan politieke partijen –, maar wel een gerichtheid op onderliggende morele vraagstellingen, een verdediging van fundamentele waarden en een bevordering van het debat hierover.

Ook vanuit de Katholieke Kerk werd de nadruk opnieuw gelegd op de overdracht van normen en waarden

De kerk biedt, aldus de PKN, daarnaast een reservoir aan sociaal kapitaal – ze geldt als de grootste Nederlandse vrijwilligersorganisatie en haar leden zijn oververtegenwoordigd in zowel christelijke als neutrale organisaties. De voedselbanken en hun ruim 500 locaties bijvoorbeeld leunen sterk op medewerkers met een kerkelijke achtergrond.

Zoektocht

De vormgeving van de kerkelijke morele overtuiging was een zoektocht. In 1988 verklaarde de Nederlandse Raad van Kerken dat kerkgebouwen gebruikt konden worden om vluchtelingen op te vangen. In 2012 ging een kleine gemeenschap vluchtelingen in de Sint-Josephkerk in Amsterdam wonen. Deze ‘vluchtkerk’ stimuleerde zo de discussie over het Nederlandse asielbeleid. In de Haagse Bethelkerk werd in 2018–2019 een non-stopkerkdienst gehouden van bijna honderd dagen om een vluchtelingengezin voor uitzetting te behoeden. De overheid ging bij kerkasiel niet over tot gedwongen uitzetting, maar hier ligt tussen kerk en overheid wel een spanningsveld.