Onverwachte overwinning

Annette Merz
Lucas 18:1-8
Uit het artikel in het maartnummer wordt de methode van de intertekstuele vervlechting overgenomen, en daarnaast zal de redactiekritische methode toegepast worden.
Intertekstualiteit
Alle teksten zijn ingebed in een netwerk van teksten, maar voor sommige teksten is de intertekstuele dimensie belangrijker dan voor andere. In deze gevallen voegt de intertekstuele leeswijze iets toe aan de interpretatie dat niet op een andere manier begrepen kan worden. De auteur gaat er dan van uit dat de lezers de intertekstuele verbindingen zullen oppikken (zgn. geïntendeerde intertekstualiteit). Jezus en zijn toehoorders waren vertrouwd met de heilige schriften van Israël. In de parabel van de rechter en de weduwe gaat Jezus uit van bekende tradities over weduwen om de spanning op te voeren en uiteindelijk een tegelijk traditionele en verrassende oplossing te presenteren.
Er was eens een rechter in een stad die geen ontzag had voor God en zich niets aan de mensen gelegen liet liggen. Er woonde ook een weduwe in die stad, die steeds weer naar hem toe ging met het verzoek: ‘Doe mij recht in het geschil met mijn tegenstander.’ Maar lange tijd wilde hij dat niet doen. (18:2-4a)
Het begin van de parabel roept herinneringen op aan bijbelse voorschriften, waarin weduwen samen met armen, wezen en vreemdelingen als noodlijdende objecten van ontferming en bescherming worden gezien en mensen worden gewaarschuwd om deze kwetsbare groepen niet te misbruiken (zie o.a. Deut. 10:17-19; 14:28-29; Jes. 1:23; 10:1-2). Rechters worden erop gewezen dat zij Godvrezend en onpartijdig moeten zijn en geen steekpenningen mogen aannemen (2 Kron. 19:4-7). Al deze teksten laten tegelijk zien dat de realiteit vaak gekenmerkt was door grote armoede en stelselmatige rechtsbreuk. Daartegen wordt God aangeroepen als de ‘rechter der weduwen’ (Ps. 68:6; 146:9), die de hulpkreten en tranen niet zal negeren, en als een onpartijdige rechter het onrecht zal wraken (Sir. 35:9-23).
Het intertekstuele referentiekader van de parabel zorgt voor spanning en wekt verwachtingen. Zal God ingrijpen en de rechter straffen? Of zal de rechter tot inkeer komen? Geen van beide gebeurt.
Ten slotte zei hij bij zichzelf: ‘Ook al heb ik geen ontzag voor God en laat ik mij niets aan de mensen gelegen liggen, toch zal ik deze weduwe recht verschaffen omdat ze me last bezorgt, opdat zij niet ten slotte komt en mij een blauw oog slaat.’ (18:4b-5)
De rechter blijft een goddeloze egoïst, maar de weduwe weet hem door haar vasthoudend lastig gedrag bang te maken voor een pijnlijke publieke confrontatie, zodat hij uit eigenbelang de strijd staakt. De weduwe, symbool voor de kansloze sociaal zwakke, wint het van de vertegenwoordiger van de machthebbende elite. Ook hiervan bestaan voorbeelden. Jezus’ weduwe sluit zich aan bij een reeks doorzettende weduwen uit Israël die ondanks een uitzichtloze situatie een overwinning wisten te behalen: Tamar (Gen. 38), Ruth, Judith en de wijze vrouw van Tekoa (2 Sam. 14). Jezus speelt met de twee traditionele visies op weduwen en roept met het verhaal ertoe op zich niet als hulpeloze en machteloze persoon te beschouwen, maar het zwakke punt te vinden waar de onverschilligheid van de macht gebroken kan worden en gerechtigheid kan zegevieren.
Redactiekritiek
De redactiekritische methode richt zich op de interpretatie die de schrijver van de overkoepelende tekst, hier de evangelist Lucas, aan het verhaal heeft gegeven. De auteur zorgt als redacteur door selectie en sequentiële ordening van tradities, door verandering van de woordkeuze en door toevoeging van stukken voor een nieuwe presentatie van de tradities. Omdat wij de bronnen van Lucas óf kennen (het Marcusevangelie) óf door vergelijking met het Matteüsevangelie kunnen reconstrueren (de logiabron Q), is het mogelijk de eigen taal, stijl en theologie van Lucas vast te stellen. Toch blijft het identificeren van redactionele elementen altijd hypothetisch, met name bij teksten zonder parallellen in de synoptici. Als vuistregel kan gelden dat de pen van de redacteur vaak in de inleiding en de slotpassages te vinden is; daarom worden de verzen 1 en 6 tot 8 door veel wetenschappers als geheel of overwegend redactioneel beschouwd.¹ Vers 1 is een toonbeeld van redactionele activiteit: Jezus ‘vertelde hun een gelijkenis over de noodzaak om altijd te bidden en de moed niet op te geven’. De betekenis van de parabel wordt hierdoor helemaal vastgelegd, waarbij opvallend is dat het kernwoord bidden in de parabel zelf niet voorkomt. Waar de weduwe in de parabel iemand is die gerechtigheid eist en afdwingt (ekdikein in de verzen 3 en 5), moet zij volgens de redacteur als voorbeeld voor aanhoudend bidden gezien worden en voegt daarmee een dimensie aan het thema bidden toe (zie Luc. 11:1-4, 5-8, 9-13). De rechter wordt door de inleiding een (zij het extreem ongelijk) voorbeeld voor God, een lijn die in de verzen 6-7 wordt doorgetrokken. De weduwe is voorbeeld voor de biddende gemeente, die met het uitblijven van de wederkomst van de Heer te doen heeft: ‘En hij is geduldig met hen. Ik zeg jullie dat hij hun spoedig recht zal verschaffen. Maar als de Mensenzoon komt, zal hij dan geloof vinden op aarde?’ (18:7b-8).² Met deze laatste zinnen wordt de parabel betrokken bij het gesprek over de eschatologie, dat bij Lucas al vanaf 17:20 gaande is.
Conclusie
Afhankelijk van de toegepaste methode verandert de focus van de gelijkenis. Wie op de inbedding in het evangelie van Lucas let, ziet een parabel die wil aansporen om te blijven bidden, alles van God te verwachten en uit te zien naar het einde der tijden, waar God alomvattende gerechtigheid teweeg zal brengen. Als je de blik richt op de parabel zelf in haar intertekstuele inbedding in de teksten over weduwen in Israëls traditie, hoor je een tekst die degenen die onder ongerechtigheid lijden, aanspoort om zich niet bij de rol van slachtoffer neer te leggen, maar een opening te zoeken en van hun zwakte een sterkte te maken.
Denk mee
Twee methoden werden hier (schetsmatig) toegepast. Kun je nog meer aspecten van betekenis vinden, als je kijkt naar andere teksten binnen het Lucasevangelie en binnen de Tenach, die licht kunnen werpen op de parabel? Geef hieronder uw reactie.