Philipp A. Kohnstamm en de “ijzeren” natuurwetten
1. Inleiding
Zijn wij bepaald door onze genen of hersenen? Bepalen chemische en elektrische processen in de hersenen wat wij voelen en willen? In hoeverre leidt de natuurwetenschap tot een reductionistisch en deterministisch wereldbeeld? Leidt dit tot fatalisme: zo ben ik, ik kan nu eenmaal niet anders, of hebben wij een vrije wil?Het heersende principe in het huidige wetenschappelijke klimaat is, dat de mens beschouwd kan worden als een ingewikkelde machine, waarin ons handelen en willen bepaald worden door de chemische en elektrische pro- cessen in ons lichaam. Dit is een vorm van determinisme. Het filosofische principe van het determinisme wordt gevonden door de gehele menselijke geschiedenis heen. Het is vaak gemotiveerd door religie: het is de wil van de goden of de schikgodinnen, het lot of het noodlot (de Stoa). Het bovengenoemde determinisme wordt echter gemotiveerd door een materialistisch standpunt en is vooral de laatste 200 jaar invloedrijk geworden door de resultaten van de natuurwetenschap. In paragraaf 2 beschrijf ik de opkomst van dit “natuurwetenschappelijke determinisme” en vervolgens hoe dit de Nederlandse kerk van de negentiende eeuw diepgaand beïnvloed heeft, omdat het een aanleiding was voor de opkomst van de moderne theologie (§3). Binnen dit klimaat van het natuurwetenschappelijke determinisme groeide de atheïstische student in de fysica Philipp Abraham Kohnstamm (1875- 1951) op (§4). Hij is vooral bekend geworden als pedagoog, maar al voor zijn bekering tot het christendom heeft hij twijfels over het determinisme. In zijn verdere leven is hij bezig geweest om het determinisme te weerleggen. In deze bijdrage richt ik mij op zijn eerste argumenten om het determinisme te weerleggen (§5). Kohnstamm is op dat moment nog hoogleraar in de fysica en geeft argumenten vanuit de natuurwetenschap zelf om de onhoudbaarheid van het determinisme aan te tonen. Die benadering is in die tijd uniek, omdat de tegenargumenten tot die tijd vooral uit de filosofie e en de theologie kwamen.
