Preekschets 1 Korintiërs 1:23

1 Korintiërs 1:23

Eerste zondag na Pinksteren

… maar wij verkondigen een gekruisigde Christus …

Schriftlezing: 1 Korintiërs 1:10-31

Het eigene van de zondag

Veel predikanten zullen op de eerste zondagen na Pinksteren aandacht willen geven aan de wijze waarop Gods Geest in kerk en wereld doorwerkt. Dat kan heel goed vanuit de brieven van Paulus. De drie volgende, schetsen zijn bedoeld als een soort drieluik, zodat drie keer een bepaald facet van de persoon en de boodschap van Paulus kan worden belicht.

Uitleg

De discussie of de boodschap van Paulus benaderd moet worden vanuit de context van een bijzondere brief of vanuit de samenhang van het gehele gedachtegoed is al oud. Zonder het geheel uit het oog te verliezen, wil ik in de drie volgende schetsen Paulus graag beluisteren vanuit een specifieke, contextuele situatie. Het mooie boekje van Lucas Grollenberg, Die moeilijke Paulus, heeft me daar bijzonder bij geholpen.

Korinte was een Romeinse kolonie op het schiereiland Achaje. Door de bijzondere ligging tussen de Adriatische en de Middellandse Zee was Korinte een havenstad waar contacten waren met zowel het westelijk als het oostelijk deel van het Romeinse rijk. Romeinse ingenieurs probeerden onder keizer Nero nog een kanaal te graven van de Adriatische naar de Middellandse Zee. Door haar geschiedenis en ligging was Korinte een bonte, veelkleurige stad met Romeinen, Grieken en joden. Er woonden en werkten mensen uit allerlei sociale lagen. Paulus stichtte de gemeente rond het jaar 51. Het boek Handelingen vermeldt het merkwaardige feit, dat de gemeente samenkwam in het huis van een zekere Titius Justus, die belangrijke contacten in de synagoge had en ernaast woonde. In zijn brieven noemt Paulus een aantal namen van gemeenteleden, zoals Priscilla en Aquila (een joods echtpaar uit Rome, waar Paulus mee samenwerkte in een zeilmakerij); Crispus, (een welgestelde jood, die een bestuursfunctie in de synagoge had); Erastus (een gegoede burger, die op het stadhuis werkte) en bijvoorbeeld Gajus, bij wie Paulus later in huis woonde.

1 Korintiërs 1:10-31 is onderdeel van een veel groter blok, dat loopt van 1:104:21. Het lijkt me, dat er meer aan de hand is dan enige onrust en partijvorming op een gemeenteavond. In het eerste onderdeel van de brief bespreekt Paulus de problemen rond het gezag van de verschillende apostelen. Wie is de echte apostel en wiens boodschap moeten we volgen? In Korinte waren er drie partijen ontstaan, die zich beriepen op drie verschillende apostelen, Paulus, Petrus of Apollos (vs. 12). Paulus noemt ook nog een zogenaamde Christusgroep, maar op deze groep komt hij in het vervolg niet meer terug. Het zou om een retorische figuur kunnen gaan, maar ook om een groep die zich aan geen enkele apostel wilde binden en vrij wilde zijn van welk apostolisch gezag dan ook. Dat het een diep probleem was, vertellen de woorden: schismata (scheuringen, splitsingen) en eridès (strijd, tweespalt) in vers 10 en 11. Petrus was in tegenstelling tot Paulus een echte ooggetuige van Jezus en hij genoot bij bepaalde mensen in Korinte daarom veel gezag. Apollos was een joodse apostel, die uit Alexandrië kwam en die in staat was de boodschap te vertolken vanuit de Griekse retorica. Bovendien wist hij veel van de joodse bijbeluitleg en van het leven van Jezus. Paulus kon niet wedijveren met Petrus en Apollos als het ging om uitspraken van Jezus en de uitleg daarvan zoals joodse wijsheidsleraren dat konden. Bij deze twee figuren steekt de persoon van Paulus slechts pover af: hij heeft Jezus niet echt gekend en zijn optreden in Korinte was bepaald niet flitsend geweest (1 Kor. 2:3; zie ook Grollenberg, 90, 95).

De zinsnede ‘woord van het kruis’ (vs. 18) moet gezien worden als een samenvatting of wezenlijk kenmerk van de boodschap van Paulus in Korinte. Het lijkt erop, dat dit ‘woord van het kruis’ bij een bepaalde groep niet in trek was. Voor joden was het ondenkbaar dat iemand die vervloekt was door de tora, de Messias kon zijn (Deut. 21:23). Hoe kon iemand die vernederd was en door God verworpen, Gods Zoon zijn? Vanuit het hellenisme gedacht was een goddelijke helper toch vooral iemand die als een held die overwinning kon behalen (vs. 23). Het ‘woord van het kruis’ heeft geen directe referenties aan de verzoeningsleer, maar aan de wijze waarop de Here God zijn heil verwerkelijkt heeft (vs. 24, 25). In het kruis heeft God zich geopenbaard onder de schijn van het tegendeel. De doodlopende weg bleek de weg ten leven te zijn. God heeft blijkbaar andere manieren om ons te bevrijden dan wij denken en graag willen. Waar de Messias is, houden niet alle problemen op, maar waar de problemen zijn, daar is de Messias. God denkt en doet anders. Vanuit het smadelijke kruis, vanuit ogenschijnlijk zwakke liefde is de Geest losgekomen en heeft overal mensen aangeraakt en vernieuwd. Christus is als het kleine grassprietje, dat door de betontegels heen groeit.

Deze wijsheid van God ziet Paulus weerspiegeld in de gemeente zelf (vs. 27, 28). Hoewel velen in Korinte arm en onaanzienlijk zijn, mogen zij zich toch verkoren weten. In het leven van de gemeente heeft God opnieuw zijn wonderlijke wijze van handelen gedemonstreerd. Groten en sterken ging God voorbij om de kleinen op te beuren. Gods wijsheid ziet Paulus ook weerspiegeld in de prediking, waarbij hij ongetwijfeld ook aan zijn eigen optreden denkt (1:21 en 2:1-5). De prediking als zodanig deelt in Gods wonderlijke wijsheid. Het lijkt een zwak en machteloos gebeuren en toch gebeurt er iets!

Aanwijzingen voor de prediking

Voor welke invalshoek men ook kiest: ik pleit ervoor om de preek verhalend op te bouwen. Laat de havenarbeiders maar zien, de man, die mee moet werken aan het kanaal in Korinte, de rijke Gajus en het huis naast de synagoge. Al deze mensen en dingen kleurden immers de gemeente van Korinte. Door de narratieve elementen krijgen de hoorders toegang tot de boeiende wereld van Paulus en de eerste christengemeenten. Al vertellend lichten dan vanzelf de herkenningsmomenten op.

Het is mogelijk om de preek in te zetten vanuit de vreemde werkelijkheid van het kruis. Aan de ene kant weten wij van het kruis. We kunnen het als sieraad aan een kettinkje dragen. Aan de andere kant is het kruis zo vreselijk. Wie The Passion of the Christ gezien heeft, weet het weer. Dat brengt tot de vraag: waarom is het kruis de kern van ons geloof? Hoe kan het, dat daar ons heil vandaan komt? Een van de eerste avonden van een Alphacursus gaat ook over deze vraag: waarom het kruis? Na deze verkennende fase kunnen we iets vertellen over de situatie in Korinte en ook over het verlangen naar superapostelen, naar een soort helden, die je echt kunnen helpen. Het verzet tegen het kruis zit er bij ieder diep in. Paulus vertelde in Korinte de boodschap van de omgekeerde wereld. Hij vertelde iets over Gods onbegrijpelijke weg, door de zwakheid heen en toch sterk. Eerst snap je deze weg niet, maar geleid door Gods Geest gaan we er iets van verstaan (vs. 18, 24). Het is niet moeilijk om de situatie van Korinte herkenbaar te maken. Ook in onze wereld is de balans tussen macht en liefde nog steeds niet in orde. Toch wil de Geest daarbij helpen. Het kruis zegt iets over de wonderlijke macht van Gods liefde. Elke vader en moeder weten daar iets van als ze verdriet of pijn bij hun kinderen zien. Echte vaders en moeders zeggen dan: ‘Had ik het maar.’ Velen denken, dat met de komst van de Messias de problemen ophouden; de Schrift leert ons eerder het omgekeerde: waar de problemen zijn, daar is de Messias!

De preek kan ook inzetten bij de vragen van gezag en legitimiteit. Hoe weten wij eigenlijk, dat het evangelie waar is? Wie zijn oor te luisteren legt op kringen, weet dat meer mensen met deze vraag bezig zijn dan je op het eerste gezicht zou denken. De beginvraag kan verbreed worden met voorbeelden, waaruit blijkt dat ons geloof behoorlijk aangevochten kan worden. Vandaar uit kunnen we de positie van Paulus schetsen, die op gemeenteavonden in Korinte in diskrediet werd gebracht. ‘Wat weet Paulus er eigenlijk van? Hij heeft Jezus nooit gekend!’ Daarachter zat het verlangen naar bepaalde ideaalfiguren, met wie iedereen zich wel identificeren wilde. En daarachter zat het verlangen naar een super Messias. Zo kan Gods wijsheid oplichten en dan kan duidelijk worden dat God nog steeds mensen uitkiest, die helemaal niet opvallen. Op de beroemde brug over de Tiber in Rome, de Ponte Sant’ Angelo, staan Paulus en Petrus afgebeeld als twee helden, die de weg markeren naar het Vaticaan. Zulke topfiguren waren Paulus en Petrus natuurlijk niet. Paulus en Petrus waren mensen, die in al hun zwakheid iets over Jezus duidelijk maakten. En dat laatste gebeurt nog steeds.

We kunnen in de preek de tekst ook op de voet volgen door eerst de bijzondere omstandigheden van de eerste gemeente te schetsen. Binnen twintig jaar na Pinksteren is het evangelie de Romeinse wereld al doorgegaan en ook in Korinte is een gemeente ontstaan. Tegelijk waren er moeilijkheden met de apostelen en ook wrijving en scheuring bij de leden onderling. De kerk lijkt zo menselijk en valt soms hard tegen. Toch wil Gods Geest daar wonen en werken. In de eenvoudige gestalte van kringen, prediking, diaconaat en betrokkenheid onder elkaar gaat Gods werk door. Het lijkt zwak, maar het is sterker dan we denken. Wij geloven niet een superheld, maar in de gekruisigde Christus.

Liturgische aanwijzingen

Naast de liederen, die in het LvdK genoemd worden voor zondag Trinitatis, (Gezang 253-259) kan gedacht worden aan Psalm 77; Gezang 247; 447 of 461. Deze liederen bezingen de wonderlijke wijsheid van God.

Geraadpleegde literatuur

Lucas Grollenberg, Die moeilijke Paulus,Baarn 1992; J. Christian Beker, Paul the Apostle, Edinburgh 1980; Fred B. Craddock, Preaching through the Christian Year. Year B, Harrisburg 1993.