Preview: Dansen op toekomstmuziek

Kan het christelijke heilsverhaal aansluiten op de groeiende behoefte om geworteld en aards te leven, in verbinding met de schepping? Dat onderzoekt Ronald Westerbeek in zijn nieuw verschenen boek Dansen op toekomstmuziek. Verkenning van een hoopvolle ecologische spiritualiteit. Hij is in zijn schrijven dienstbaar aan hardcore theologie, Keltisch-christelijke spiritualiteit en het ritme van de getijdengebeden. Westerbeek verbindt zo geest, geloof en theorie. Lees hieronder het ‘Woord vooraf’. 

Ik lig in mijn slaapzak op het mos en achter de boomkruinen begint de hemel te gloren. Ik lig al zeker anderhalf uur te luisteren naar de nachtgeluiden van het bos: het geritsel in het dode blad, het gekraak in het onderhout en de jubelzang van onzichtbare vogels. In het eerste licht van de ochtendschemering stapt een jong edelhert de open plek tussen de bomen op. Ik lig aan de goede kant van de wind. Ik ruik het mos en de vochtige bosgrond en even denk ik ook zijn vacht te ruiken, muskusachtig en aards. Hier lig ik als adamah, aarde en aardling, tussen pissebedden en kevers, tussen boomkruipers en bonte spechten, tussen lariksen, eiken en berken, en het voelt heilig. Het is alsof het hele bos ademt en ik adem mee. Ik ben hier niet te gast, ik ben hier thuis. Dit is mijn geboortegrond.

Dit is oud land. De stuwwallen van de Veluwe, opgestuwd door het ijs van de voorlaatste ijstijd, zijn al minstens vijftienduizend jaar bewoond door mensen. Wie een scherp oog heeft, ziet de sporen die onze voorouders achterlieten in het landschap: de aarden omwallingen van hun raatakkers, de grafheuvels, de heilige plekken. Hier hebben ze iets bespeurd van een kracht die leven geeft, van het heilige dat ons te boven gaat, en ze hebben ernaar getast. Je voelt het in deze bossen, rond de sprengen en in de stilte die zal optrekken vanuit de bodem als de dag is aangebroken.

Nu de zon bijna boven de boomtoppen uitkomt, huppelt het licht opeens over de adelaarsvarens en de bosbes. Her en der explodeert een brem of sleedoorn in uitbundig geel en wit. Het hert is geluidloos verdwenen. Terwijl ik de eerste warmte voel op mijn huid, zet ik mijn kleine reisicoon neer en bid mijn ochtendgebed uit een Keltisch-christelijk gebedenboek. Het is een gebed dat de Schepper prijst als de Drie-ene God in wie alles bestaat.

The Three who are over my head
The Three who are under my tread
The Three who are in the earth near
The Three who are up in the air
The Three who in heaven do dwell
The Three in the great ocean swell
Pervading Three,
O be with me.

Vroeger leerde ik dat we Gods vingerafdrukken in de schepping kunnen herkennen. Maar het is veel inniger dan dat. We leven op de adem van God. De schepping bestaat in God en God is in de schepping. Alles zindert van heilige aanwezigheid.

Ik lig hier in de bossen van de Loenermark en het is Pinksteren. De Geest die tweeduizend jaar geleden werd uitgestort op de volgelingen van Jezus van Nazareth is de Geest die sinds het begin van de tijd is uitgegaan van de gemeenschap van Vader, Zoon en Geest, om leven te geven aan de schepping en haar tot vervulling te brengen. Dichters en mystici hebben de Drie-ene God bezongen als een dans van liefde. Uit die eeuwige beweging van liefde komt de schepping voort, geschapen om mee te dansen. Voortdurend is het de Geest die ‘levend maakt, aantrekt, aanspoort en vooruitdanst’. Alles doorstroomt Ze, alles bekrachtigt Ze. Ze ‘slaapt in stenen, droomt in bloemen en danst in mensen’.

De Keltisch-christelijke spiritualiteit is diep doordrongen van het besef dat de Geest van de Drie-ene God in de hele schepping aanwezig en werkzaam is. De Keltische monnik Pelagius (vierde en vijfde eeuw) schrijft in een ontroerende brief aan een oudere vriend: ‘Kijk naar de wilde dieren in het woud: Gods Geest woont in hen. Kijk naar de vogels in de lucht: Gods Geest woont in hen. Kijk naar de kleinste insecten in het gras: Gods Geest woont in hen. Kijk naar de vissen in de rivier en in de zee: Gods Geest woont in hen. Kijk ook naar de grootse bomen in het bos, naar de wilde bloemen en het gras in de velden, naar de gewassen op je akker: Gods Geest woont in planten en in bomen.’ Hetzelfde besef leeft sterk in de oosters-orthodoxe theologie, die historisch en theologisch nauw verwant is aan het Keltische christendom. De oosters-orthodoxe monnik en kerkvader Maximus Confessor (zevende eeuw) zegt: ‘God is in alles wat bestaat. Alles wat bestaat, heeft deel aan God.’

Spiritualiteit in tijden van ecologische crisis

Het lijkt erop dat we dit in het Westen beginnen te herontdekken. In tijden van ecologische crisis groeit het inzicht dat het menselijke bestaan nauw verweven is met alle leven op aarde. Sterker nog, dat de ecologische samenhang van alles wat leeft op een of andere manier een spirituele werkelijkheid is, die zelfs bezield is. In een neoliberale cultuur die gedomineerd wordt door de paradigma’s van economische groei en technologisering en waarin we pijnlijk uit verbinding zijn geraakt met onszelf, met elkaar en met de natuur, verlangen steeds meer mensen naar een leven dat geworteld is – in lokale gemeenschappen, in de natuur en de natuurlijke ritmes waarvan we deel zijn, en in het besef dat er iets is wat groter is dan wij, iets wat heilig is. Inspiratie wordt gezocht en gevonden in oude, inheemse spirituele tradities.

Het is niet verwonderlijk dat het christelijke geloof vaak buiten beeld blijft. Door een focus op de menselijke ziel, huiver voor heidens animisme en een veronachtzaming van de eigen rol van de heilige Geest in de schepping, is het christelijke heilsverhaal vaak los komen te staan van het aardse en lichamelijke bestaan, van de natuur en Gods aanwezigheid hierin. Daarmee is het soms eerder deel van het probleem dan van de oplossing. Om nog betekenis en zeggingskracht te hebben in tijden van ecologische crisis, moet het christelijke heilsverhaal niet alleen op een nieuwe manier verteld worden, maar ook herijkt worden.

In dit boek, dat de weerslag vormt van mijn promotieonderzoek, probeer ik aanzetten te geven tot zo’n hernieuwd perspectief op het heil van God. Kan het christelijke heilsverhaal resoneren met het verlangen naar een leven dat geworteld en aards is? Met de diepe noties van heiligheid, zoals ik die nu hier ervaar – liggend op de bosgrond op de vroege ochtend van Pinksteren? Kan het ook resoneren met ervaringen van het heilige wanneer die ervaringen plaatsvinden buiten een christelijk referentiekader? Kan dit heilsverhaal inzicht geven in de verwevenheid van alles wat leeft en bestaat? Kan het helpen om weer meer in verbinding te gaan leven – met onszelf, met anderen, met de natuur en met het heilige?

Kan het christelijke heilsverhaal resoneren met het verlangen naar een leven dat geworteld en aards is?

Aanbidding: de triniteitsicoon Scheppingsdans

Goede theologie ontspringt aan geloof, zeggen Kees van der Kooi en Gijsbert van den Brink in hun Christelijke dogmatiek. En, voeg ik eraan toe, ze wil op haar beurt dienstbaar zijn aan dit geloof. Theologie begint met aanbidding en is gericht op aanbidding (doxologie). Theologie is het nadenken over God in een poging om te verhelderen – fides quaerens intellectum (geloof dat naar begrip zoekt). Tegelijk is theologie een onbeholpen onderneming. Het gaat immers per definitie over dat wat ons denken en redeneren te boven gaat. Tijdens het schrijven van dit boek drong zich vaak de gedachte op dat theologie misschien wel de minst geschikte taal is om iets te communiceren over God – laat de theologen zwijgen en de dieren spreken, laat de bomen fluisteren en de rivieren zingen, laat de dansers dansen en de dichters dichten.

Om die reden ben ik vanuit mijn onderzoek op ontdekkingstocht gegaan met zr. Beatrijs, cisterciënzer non in Abdij Koningsoord en maker van iconen. Hoe kan onze tijd van gebed en meditatie – in binnenkamers, kerken, kapellen en kloosters – volstromen met een diep besef van de ecologische samenhang waarvan wij deel zijn en van Gods aanwezigheid hierin? Samen hebben we een nieuwe triniteitsicoon ontwikkeld, Scheppingsdans, die uitdrukking geeft aan het besef dat Gods liefde uitgaat naar de hele schepping (zie de voorzijde van dit boek en de bijlage op p. 367). Bidden met iconen is al sinds de zesde eeuw een beproefde geestelijke oefening, vooral in de oosters-orthodoxe en oosters-katholieke tradities. Een icoon, zou je kunnen zeggen, is sacramenteel: de icoon helpt om in verbinding te komen met de geestelijke werkelijkheid die is afgebeeld, als een venster op de eeuwigheid. Ons verlangen is dat de triniteitsicoon mag bijdragen aan de ecologische spiritualiteit waartoe paus Franciscus opriep in zijn encycliek Laudato Si’.

Aanbidding: gedichten als koorliederen

Daarnaast heb ik Menno van der Beek, oudkatholiek en dichter, broeder en vriend, gevraagd om gedichten te schrijven bij mijn hoofdstukken. Zo ontstaat een wisselwerking tussen theologie en doxologie. Je zou de gedichten kunnen zien als de koorliederen in het Griekse theater, waarmee het koor (choros) als in een wederkerige dialoog reageert op wat zich op het podium voltrekt – wat mogelijk de historisch-culturele bedding is van het perichoresebegrip als dans (zie hoofdstuk 2). Tijdens het schrijven van dit boek merkte ik dat mijn theologiseren onmiddellijk stokt en stolt als het niet ontspringt aan aanbidding: ik heb het nodig om te leven op het ritme van de bossen en het ritme van getijdengebeden. Te midden van mijn onbeholpen onderneming – het tasten naar woorden over het onzegbare, naar inzicht in wat principieel mystērion, sacrament, is – schreef Menno een ‘overzichtelijk getijdengebed’ voor me, dat een plek kreeg tussen de iconen in mijn gebedshoek. Ik sluit er dit voorwoord mee af, wellicht als disclaimer bij dit boek, maar toch vooral als bede.

OVERZICHTELIJK GETIJDENGEBED

voor Ronald Westerbeek
in drie kwatrijnen, met coda, voor ochtend, middag en avond

Metten, Lauden, Priem

Zelfs midden in de nacht stormt het van binnen,
en wil ik dus uit bed om te gaan zingen
maar als het me niet lukt, als ik moet overslaan,
zie mijn afwezigheid dan ’s ochtends door de vingers – 

ik ben het vaak van plan. Daar kunt u van op aan.

Terts, Sext, Noon

Ik zoek de goede woorden, want ik wil begrijpen
nu het nog licht is, wat de woorden zijn
die we voorzichtig zouden kunnen zingen
en dan als ze nog warm zijn mogen opschrijven –

ik brand met liefde aan uw woord mijn vingers.

Vespers, Completen

Geef me de zegen, Heer, en laat me nu weer gaan:
ik ga de nacht in. Wat ik heb gedaan
is niet precies wat ik had willen doen vandaag, dus
nu ligt het weer bij u. Geeft u er dan een draai aan,

dat het goed uitpakt. En bedankt. Welterusten.

[…]

Lees verder in het boek.

Ronald Westerbeek is systematisch theoloog en lid van de Anglicaanse Kerk. Hij is gastdocent aan de Theologische Universiteit Utrecht en het Evangelisch College. Hij promoveerde op onderzoek naar een pneumatologisch heilsnarratief en ecologische spiritualiteit, waarvan dit boek de weerslag is. Eerder verscheen van zijn hand Proeven en watertanden. Aanzetten tot charismatische vernieuwing (2025).

Wil je Dansen op toekomstmuziek bestellen?

In Dansen op toekomstmuziek wijst systematisch theoloog Ronald Westerbeek op een spirituele crisis in het Westen: we zijn de verbinding met de natuur en onze Schepper kwijtgeraakt. Westerbeek vertelt het christelijke heilsverhaal daarom opnieuw, als het verhaal van de diepe verbondenheid van alles wat leeft, en van Gods aanwezigheid in zijn schepping. Vanuit de christelijke theologie en de leer van de Heilige Geest laat hij zien dat de verhouding tussen God en schepping inniger is dan in de westerse theologie vaak is begrepen.

Bestel Dansen op toekomstmuziek