Bezieling en bezinning in een (kerk)tuin

Als het najaar komt… wordt het tijd om aan de tuin voor volgend jaar te denken. Of ermee aan de slag te gaan. Voor wie bij de kerk een tuin heeft, of overweegt er één aan te leggen, is hier een schat aan informatie om de weg te wijzen.

Kiezen of delen??

Is er een stukje grond rond een kerk of gebouw, waar je als gelovige gemeenschap samenkomt? Wat doe je ermee? Misschien is het nog steeds een kerkhof of inmiddels een parkeerplaats? Kies je voor vergroenen met minimaal onderhoud, met een groot gazon en enkele struiken en bomen?

Of… kies je als bestuur of gemeentelid samen met anderen voor een ander soort samen-tuin? Een tuin met een extra waarde, die bezieling biedt voor je gemeenschap, de buurt of daarbuiten? Een tuin die uitnodigt tot verwondering, bezinning en verdieping? Een tuin als humus voor de ziel?

Een tuin met meerwaarde…

Meer en meer zie ik kerk- en kloostertuinen, die een extra betekenis hebben en daardoor bezieling en bezinning bieden. Herschep een stukje grond bijvoorbeeld tot: 

• Paradijs-tuin: als beeld van de Hof van Eden
• Natuurtuin waar vogels, bijen en vlinders van houden
• Pluktuin voor gifvrije regio-boeketten
• Bijbeltuin met bloemen en struiken, die verwijzen naar Bijbelse verhalen of personen
• Verhalen-tuin met bloemen en kruiden met een symbolische betekenis
• Thee-kruidentuin om ook ter plekke thee te drinken
• Moestuin voor de gemeente, de buurt of voedselbank
• Voedselbos – een smultuin en speeltuin voor kinderen?
• Stiltetuin of Gedachtenis-tuin: een tuin, die uitnodigt tot verstilling 

Kortom… een tuin als bezieling en tegelijkertijd diaconie voor de schepping die op deze wijze voor mensen, dieren en planten een meerwaarde krijgt.

Een paradijstuin?

De Bijbel begint met het beeld van een paradijselijke tuin: een Hof van Eden, waarin mensen, dieren en planten met elkaar in vrede samenleven. De Hof van Eden wordt gevormd door een bron van waaruit vier rivieren naar de vier richtingen van de aarde stromen. Vier rivieren vanuit dit paradijs om de aarde te bevloeien en vruchtbaar te maken.

Zo wordt rechtvaardigheid op aarde een voedingsbodem. Rechtvaardigheid voor een ieder in alle windstreken, ongeacht herkomst, ras of huidskleur.

Zo wordt rechtvaardigheid op aarde een voedingsbodem

Vierkant als beeld van gerechtigheid

Dit Bijbelse beeld biedt eeuwenlang inspiratie voor de vormgeving van binnentuinen, de ‘pandhof’ van met name kloosters. Een vierkant met in het midden een put of levensboom, en vier paden die als ‘rivieren’ de oppervlakte in vier perken verdelen. Deze vormgeving herinnert aan het aardse paradijs in de Bijbel. Dat kan versterkt worden door een natuurlijke beplanting.

Natuurtuin

Een natuurtuin is een natuurlijke tuin met planten, die er van nature (inheems) ook groeien. Kies zoveel mogelijk struiken en bloemen, die vogels, bijen en vlinders voedsel of bescherming bieden. Als je dat doet, dan lijkt het op een natuurlijk paradijs. Met een groene heg eromheen en bankjes bij de uiteinden van de paden kun je daar luisteren en kijken. Verwondering en verstilling of zomaar dromen en genieten. Leden van A Rocha geven je graag advies. Ook de Vlinderstichting en Vogelwerkgroepen helpen je graag om extra aandacht te geven aan de natuur door nestkasten, vlinderstruiken en nectarrijke beplanting. Ga met kinderen op zonnige dagen van voorjaar tot najaar kijken en luisteren. Maak een lijst van de soorten die je samen ontdekt.

Vierkant en liturgische kleuren

Je kunt natuurlijk ook met elkaar beslissen om binnen de vier perken van het vierkant de kleuren van het liturgische jaar te tonen. Een perk met witte bloemen van kerstroos tot chrysanten voor hoogtijdagen, planten met paarse bloemen of bessen voor de Advent en Veertigdagentijd. Rood gekleurde bloemen, zoals bijvoorbeeld Brandende Liefde en rozen voor Pinksteren, als beeld van leven en dienstbaarheid vanuit een barmhartige, liefdevolle Geest. En kies voor bladplanten, grassen en struiken voor de groene periode van het liturgisch jaar.

Ik herinner mij, dat een gemeente in Amersfoort een dergelijk vierkant realiseerde door in het voorplein tegels te wippen.

Pluktuin – het jaar rond

‘De grandioze bloemen, (…) als koningen gekleed, in kleuren en in geuren vertellen zij van God’. (Liedboek 979)

Een pluktuin is een praktische bijdrage om recht te doen aan de schepping. Natuurlijk kun je gifvrije biologische bloemen kopen, maar je weet niet of die uit Nederland komen. Uit eigen tuin heb je ze wel bij de hand. Een enkele tak of bloem of siergrassen volstaan in een stilteruimte of bij een gedachtenis boek. Veel gemeenten schenken na afloop van een viering een boeket aan iemand, die aandacht verdient.

Een ideale pluktuin is een combinatie van snijbloemen van vaste planten, bollen en knollen (dahlia’s) en zaailingen. Bladplanten, siergrassen en kleurrijke takken (bijvoorbeeld van Gele en  Rode Kornoelje) of struiken met bottels en bessen, zijn een waardevolle aanvulling. Ook kun je aparte borders maken voor één-jarigen (Cosmea, Zinnea, Korenbloem) of twee-jarigen zoals Ridderspoor en Duizendschoon en Gipskruid) of droogbloemen, die je in de winter kunt gebruiken.

Een pluktuin schept verbondenheid met anderen, door samenwerken en delen, ook buiten je gemeenschap.

De vier seizoenen kun je accentueren door in de vier hoekborders van een gazon vaste planten met snijbloemen te planten die in het bepaalde seizoen bloeien.

Een pluktuin schept verbondenheid met anderen, door samenwerken en delen

Bijbeltuin

‘Kijk eens naar van de lelies, kijk hoe ze groeien in het veld.’ (Matt. 6,28)

In de Bijbel worden allerlei planten, struiken en bomen genoemd. Bijvoorbeeld de ceder, vijg, dadel, amandel. Sommige planten krijgen in het verhaal een betekenis, zoals de Libanonceder, waarin alle vogels welkom zijn om in te nestelen. Ook zijn er planten die een (volks)naam dragen, verwijzend naar een persoon uit de Bijbel. Denk aan Sint Janskruid, Jacobskruiskruid, Salomonszegel en Judaspenning.

Deze planten nodigen uit tot verdieping en bezinning, waarom die plant in de Bijbel genoemd wordt. Is er een betekenis? Let op: de meeste planten, die in de Bijbel genoemd worden, zijn hier niet winterhard. Kruiden met Bijbelse volksnamen wel.

Verhalen-tuin – Bloemen van betekenis, symbolen en verhalen

‘Heer Jezus heeft een hofke, daar schoon bloemen staan, (..)
De lelietjes, die ik daar zag, zijn zuiverheid,
De zoete violetten zijn ootmoedigheid, (..)
De schone purper-rozen is de lijdzaamheid,
De schoon vergulde goudsbloem gehoorzaamheid.’
(tekst uit 1577!)

Niet alleen in deze liedtekst, ook op schilderijen met een christelijke voorstelling en in oude gebedenboeken (Getijden) komen bloemen voor die iets willen zeggen door hun symbolische betekenis. Distels en doornen herinneren aan zwoegen, lijden en pijn. De muurbloem lijkt rond Pasen vanuit dode stenen te bloeien en verwijst daarmee naar opstanding, leven uit de dood. Zo zijn er vele andere voorbeelden van kruiden en planten met een symbolische betekenis, die in een verhalentuin een plek kunnen krijgen. Een catechese-les kan aangevuld worden met een tuinwandeling om, aan de hand van het groen en bloemen, met kinderen geloofs- en beeldtaal te ontdekken.

In de Hof van Lof bij de Franciscanen in Megen heb ik dergelijke planten geordend in een border rond een altijd groene Taxus ( levensboom). Ik volgde daarbij het liturgische jaar: van kerstroos tot hemelsleutel.

De muurbloem lijkt rond Pasen vanuit dode stenen te bloeien…

Thee- of kruidentuin

Een border met thee-kruiden hoeft niet groot te zijn. Denk aan bijvoorbeeld munt (woekert, in bakken beperken), citroenmelisse, citroenverbena (niet winterhard), kamille, Roomse kervel (jonge blaadjes anijsachtig). In bijvoorbeeld de Oranjekerk in Amsterdam is ruimte om er thee te drinken en rustig te lezen.

Voor een kruidentuin is het raadzaam per kruid een bedje te reserveren. Praktisch is het om kleine plantjes te kopen. Denk daarbij ook aan herkenbare keukenkruiden, zoals peterselie, selderij, lavas, salie, marjolein, rozemarijn en tijm of kruiden. Omdat geur en smaak dergelijke kruiden kenmerken, kun je dit ook samen met kinderen doen en hen blaadjes laten proeven of de geur opsnuiven door aan gekneusde blaadjes te ruiken.

Moestuin of voedselbos

Een moestuin met bijvoorbeeld bessenstruiken biedt mogelijkheden tot samenwerken, kennis overdragen en opbrengst delen! Je kunt met vruchten ook gebak maken voor bij de koffie na een viering.

Een voedselbos vraagt meer ruimte en meer kennis. Je kunt ook volstaan met enkele verschillende fruitbomen, laagstam, hoogstam en bessen. De spontane grasmat met kruiden daaronder ontstaat vanzelf. Maai tegen de tijd dat vruchten vallen.

Stilte- en gedachtenistuin

Omdat de begraafplaats ver weg was, zie je dat kerktuinen ook als stiltetuin functioneren. De vormgeving kan verstilling bevorderen, bijvoorbeeld door in halve cirkels struiken of heggen te planten, waarbinnen een bankje staat. Of plant ruim rond een mooie boom een aantal struiken, die een haag van ‘bescherming’ bieden.

Ook kun je een concentratiepunt in de tuin maken door middel van een cirkelvormig gazon met centraal rozenstruiken, waaronder men op witte stenen een naam kan schrijven om daar neer te leggen.

Laat kerktuinen tot bloei komen! Zoek samenwerking met elkaar, de buurt en daarbuiten rond ‘groene handen’ en bezieling!

Meer lezen en weten?

Kijk op www.inspiratie-tuinen.nl, een groene website van de Landelijke Raad van Kerken, waar voorbeelden van kerk-en kloostertuinen zijn beschreven, waar je beplantingsvoorstellen vindt en de betekenis van bloemen en kruiden.

Kijk ook eens of bezoek de tuinen in onder meer:

• Hoofddorp – Bijbelse tuin met beelden en planten
• Megen- Hof van Lof
• Pieterburen- Domies toen
• Wassenaar

Of laat je inspireren door de websites www.groenekerken.nl of www.arocha.nl

Met Ria Stolk (Bijbelse tuin Hoofddorp) ben ik voor uitgeverij KOK bezig een boek te schrijven, Bloemen spreken meer, met verhalen en praktische tips om elke maand iets bloeiends van buiten gifvrij naar binnen te halen of op een stiltetafel te plaatsen en daarbij stil te staan. Dit boek zal voorjaar 2027 verschijnen.

Nieuwsgierig naar Kloostertuinen als bron van bezieling? Begin dit jaar verscheen de tweede druk van: Kloostertuinen in Nederland en Vlaanderen, Oasen voor verstilling, verwondering en verdieping, Adveniat 2026.