Recensie van Siske van Oostrum op het boek Genesis

De Bijbel is een theodicee, een meditatie over het probleem van het kwaad aldus de schrijfster. Ze ziet de Bijbel als een theologisch werk en niet simpelweg als een belangrijke tekst die fungeert als basis voor theologie.

Het relaas over de aanvang van Gods schepping en de schepping van Zijn evenbeeld in de mens klinkt onverminderd door in alles wat er daarna gebeurt, ondanks het feit dat de wereld zich van Gods oorspronkelijke bedoeling verwijdert. Toch weten we op grond van het geloof dat Hij een hoger, alomvattend en onfeilbaar doel heeft. Volgens de Schrift leefden de leden van een herdersclan met Abraham als gezamenlijke voorvader, eeuwenlang als slaven in Egypte, waarna ze onder leiding van Mozes naar Kanaän trokken. Daar vormden ze een samenleving, een natie. Zij vormden een uitzondering in de manier waarop God met de mensheid omging. Hij had een verbond gesloten dat hun verzekerde van Zijn loyaliteit op grond van Zijn verbond met hun voorouders.

Mozes, de man met wie de Heer van aangezicht tot aangezicht heeft gesproken is van grote invloed geweest op de samenstelling van Genesis. In het ontstaan van de hemel en aarde is de uitspraak dat God de goede Schepper is van een goede schepping, een belangrijk gegeven. Hier wordt de nadruk opgelegd. De zondeval, Kaïns moord op zijn broer, de zondvloed, spelen zich af op het hoofdtoneel van de Bijbelse geschiedenis. De God van Genesis is uniek omdat Hij hen niet exploiteert maar een mysterieus goed plan met hen heeft. In Genesis staat dat God, in het begin, de hemel en aarde schiep.

De gedachte dat deze woorden ooit voor het eerst door een mensenhand zijn opgetekend vervult de schrijfster met ontzag. De Heer schiep een woning voor de mens en Hij is het die hun van voedsel voorziet. Het is geniaal zegt de schrijfster, om tijd in het kader van eeuwigheid te vergelijken met de dag van gisteren die voorbij is gegaan. De Bijbelse zondvloed is een tweede schepping, een herstel van de wereld op enigszins veranderde voorwaarden. God kiest ervoor om een menselijk familie te behouden. God sluit een verbond met de schepping waarin Hij belooft haar nooit meer te vernietigen met een overstroming. Adam en Eva zijn in hun schepping verheerlijkt als evenbeeld van God. Toen zij in zonde vielen werd de aardbodem vervloekt maar zij werden dat niet.

Over Noach lezen we dat hij rechtvaardig is. Hij wordt gered samen met een paartje van elke diersoort. Als Noach de ark mag verlaten laat hij ook alle dieren vrij. Ze moeten vruchtbaar zijn en talrijk worden. Dat geldt ook voor de zonen van Noach. Zo kunnen ze bijdragen aan de herschepping van de wereld. In een lange dialoog met Abraham vertelt God aan hem dat Hij Sodom niet zal vernietigen als er tien rechtvaardigen te vinden zijn. Die waren er niet. Gods trouw aan Zijn verbond laat ons mensen zijn, wie we zijn, ongeacht de gevolgen. Tegen Abraham zegt God: In u zullen alle geslachten van de aardbodem gezegend worden. Een dergelijk veelomvattend toekomstbeeld wordt aan geen enkele andere bevolkingsgroep gegeven.

Na de zondvloed had de aarde één taal . God verhindert de torenbouw van Babel omdat de mogelijkheid bestaat dat mensen het onmogelijke gaan doen. Dit getuigt van een verbluffend hoge inschatting van menselijke capaciteiten. God geeft spraakverwarring. God grijpt niet in in hun menselijke aard maar dwarsboomt wel de foute ambities van de mens. Gods plan met Abraham is dat hij een zegen wordt voor alle geslachten op aarde. Toen Abraham tegen God mopperde dat hij geen erfgenaam had, leidt God hem naar buiten. Hij moest de sterren tellen. Zo talrijk zou ook zijn nageslacht worden. Abraham geloofde en dit wordt hem tot gerechtigheid gerekend. Op wonderbaarlijke wijze kregen Abraham en Sara een zoon en dan krijgt Abraham opdracht om zijn zoon te offeren. Abrahams liefde voor zijn zoon is net zo groot als zijn gehoorzaamheid om te doen wat hij als Gods wil beschouwt.

Ik zal je tot een groot volk maken zegt de Heer tegen Abraham met één kind. Daarvoor moest er nog veel gebeuren. Zijn zoon Izak trouwt met Rebekka. Ze krijgen een tweeling waarvan de oudere de jongere zal dienen. De verhalen van Jakob en Ezau zijn bekende verhalen. Op een gegeven moment stelt Jakob de zegen. De vraag rijst: wat houdt een zegen in als die kan worden gestolen? Jakob vervreemdt van zijn vader, moeder, broer, maar zal zelf de liefdevolle vader worden van 12 zonen. Eerst moet hij nog vluchten. Na vele jaren zegt God tegen Jakob dat hij terug moet gaan. Van tevoren worstelt Jakob met een Man.

Het is niet altijd gemakkelijke kost om te lezen

Het gevecht duurde tot de dageraad aanbrak. Jakobs kracht is zijn volharding en sterke vastberadenheid. Dan wil de Man gaan, maar Jakob zegt: Ik laat u niet gaan, tenzij u mij zegent. Hij vraagt om zegen, niet om hulp of redding of macht. Dan ontmoeten Jakob en Ezau elkaar en verzoenen zich met elkaar. Allerlei verhalen over de zonen van Jakob en ook over dochter Dina passeren de revue. Jozef speelt een belangrijke rol in die geschiedenis. Broedertwist is in Genesis een terugkerend thema. Het gezin is vergiftigd door leugens. Door de hongersnood die er op een gegeven moment heerst en de overvloed die er in Egypte is komen de broers daar terecht terwijl hun broer er een hoge positie heeft. Het boek Genesis begint en eindigt met een verhaal over verregaande vergeving. De Heer vergeeft Kaïn en Jozef vergeeft zijn 10 broers.

Het boek Spreuken zegt: Wordt niet overwonnen door het kwade, maar overwin het kwade door het goede. Jozefs vergeving opent de weg om hun rol in de heilige geschiedenis op te pakken. Jakobs jaren waren vervuld geweest met angst, verlies, achterdocht, verdriet en geen enkele gelukkige afloop kan dit veranderen. Het boek Genesis begint met het ontstaan van het Zijn in een explosie van licht en eindigt met de dood en begrafenis van een verbitterde, door heimwee gekwelde oude man. God hield van Jakob en was loyaal tegenover hem, al heeft Jakob zijn dagen vast als een zware beproeving ervaren. De schrijfster kent geen andere literatuur waarin genade zo centraal staat als in het boek Genesis.

Het boek richt je blijk soms op nieuwe aspecten waar je zomaar altijd overheen hebt gelezen. Het is niet altijd gemakkelijke kost om te lezen, daarvoor heet het ook een literair meesterwerk.