Richard Baxter en Isaak Watts over hemel en hel
Extra bij Deel 2, hoofdstuk 5, na paragraaf over John Bunyan. Nieuw.
Behalve John Bunyan waren er nog heel wat anderen die hun licht lieten schijnen over hemel en hel. Zij schreven ijverig boeken die ook gretig werden gelezen en vaak verschillende herdrukken kenden. Hier noem ik slechts wat Richard Baxter en daarna Isaac Watts over het hiernamaals onderwezen, zodat we een idee krijgen van de ideeën die daarover toen circuleerden.
Richard Baxter (1615-1691) was Engels theoloog in puriteinse kringen. Enkele werken uit zijn omvangrijke oeuvre die ons interesseren zijn: The Saints Everlasting Rest (‘De eeuwige rust van de heiligen’), dat zowel tijdens zijn leven als daarna vele herdrukken kende, en Dying Thoughts (‘Gedachten over het sterven’), dat hij schreef vóór zijn naderende dood. Baxter was regelmatig ernstig ziek en zag zich meermalen geconfronteerd met een mogelijke dood. Hij heeft in het Engeland van toen als non-conformist (Protestant in continentale zin – in Engeland) regelmatig gevangen gezeten vanwege zijn geloofsovertuigingen.
Baxter geloofde dat Christus voor iedereen gestorven was. Toch werd de gerechtigheid niet zomaar aan de zondaar toegerekend, die moest ook gehoorzaam zijn aan de eisen van het nieuwe verbond. “Verbeeldt u niet dat God, omdat Christus’ gerechtigheid volmaakt was, de slechten zal redden of de tragen en ijverigen hetzelfde zal belonen. Omdat de zonde zijn eigen straf is, is heiligheid veel van haar eigen beloning.”1 Baxter vreesde dat als iedereen maar aannam dat hij op grond van de toegerekende gerechtigheid van Christus was gerechtvaardigd, dat wel eens tot antinomianisme zou kunnen leiden: wetteloosheid. Het maakte dan immers niet meer uit hoe je leefde, je was sowieso gered. Maar zo was het niet, legde Baxter uit, het was belangrijk dat je goed leefde, want dit leven was een voorbereiding op je staat in het eeuwige leven. “Het toekomende leven is afhankelijk van dit tijdelijke leven, zoals het leven van een volwassene afhankelijk is van dat van zijn kindsheid […]. De hemel wordt op aarde gewonnen of verloren. Het bezit is daar, maar de voorbereiding hier.”2 Wij worden geboren onder de toorn Gods, en gelukkig kunnen we wedergeboren worden, door Christus gerechtvaardigd, zodat we bij het sterven naar hem toe zullen gaan. Baxter liet niet na zijn hoorders voor te houden hoe verschrikkelijk het was om voor eeuwig verloren te gaan, maar hij vertelde ook hoe vreugdevol het was om in de hemel in de heerlijkheid van God te vertoeven.
De martelingen die de vervloekten in de hel leden waren verschrikkelijk. Ontmoedigd, van elke hoop verstoken, zouden zij die straffen eeuwig ondergaan. Volgens de puriteinen was dat trouwens volkomen terecht. De fijne heren van de elite, de rijke zelfvoldane leden van de high society, zouden nu lijden in de hel. Het was afgelopen met hun luxueus leventje van jacht, feestjes en theaterbezoek. Richard Baxter (1615-1691) gaf in zijn ‘De eeuwige rust van de heiligen’ behalve aan de heiligen ook aandacht aan het lot van deze verdoemden. God zou zich vermaken met hun leed:
Is het niet vreselijk voor een ellendige ziel, wanneer zij eeuwig zal liggen te brullen […] in de vlammen van de hel, en de God van barmhartigheid zelf hen zal uitlachen? […] Wanneer niemand in de hemel of op aarde hen kan helpen, behalve God, en hij zich zal verheugen over hun rampspoed?3
Zo wreekte God zich op hun zondige wellust; de straffen waren een vergelding.
Baxters geschrift ‘Gedachten over het sterven’ zet vanaf de eerste regel de toon: “De mens, van een vrouw geboren, is kort van dagen en zat van onrust. Hij komt voort als een bloem en wordt afgesneden; ook vlucht hij als een schaduw en bestaat niet,” een aanhaling uit het boek Job.4 In dit geschrift herhaalt Baxter de geloofsovertuigingen waarover hij heel zijn leven gepreekt en geschreven heeft, die we hierboven kort noemden. Maar het boekje wil ook troost geven. Sterven is geen ramp, het geeft uitzicht op iets heel nieuws: “Is het wonen met God in de heerlijkheid niet veel beter dan het wonen in deze zondige wereld?”5 Baxter somt de voordelen op: onze kennis van Christus zal vervolmaakt worden, we zullen de schepping beter leren kennen, maar vooral ook Jezus Christus en de geheimen van onze verlossing, we zullen het hemelse Jeruzalem zien, het gehele Woord Gods beter begrijpen, Gods voorzienigheid beter begrijpen, en onze wil zal volkomen geheiligd worden, in overeenstemming met Gods wil. Er zou in de hemel trouwens nog werk te doen zijn:
Het is voor mij ook veel beter met Christus te zijn, zodat ik een volmaakte werkzaamheid mag hebben in goed te doen. Er zijn goede werken in de hemel en veel meer en betere dan op aarde. Er zal meer leven en kracht zijn voor daden, meer liefde tot God en elkaar om elkaar op te wekken tot daden […].6
De kennis die de mens in zijn aardse leven verworven had, ging niet verloren; die werd ook in de hemel gebruikt en zou daar nog toenemen. Ook onze vrienden zouden wij daar weer ontmoeten. Vrienden zouden elkaar kunnen herkennen aan hun fysisch voorkomen, hoewel niet aan hun leeftijd of geslacht. Dergelijke ideeën over de hemel kwamen toen vaker voor. Baxter wijdt echter ook een hoofdstuk “Over het ongeluk dergenen, die deze rust niet deelachtig worden.” Het valt op dat Baxter hier niet dreigt met de hel. Waar hij wel voor waarschuwt is dat zij de heerlijkheid en rust die God geeft, eeuwig zullen missen. Hij besluit dit hoofdstuk met een oproep: “De Heer doe u, zonder uitstel, het verbond met Hem sluiten, en roepe u niet langer vergeefs door Zijn geest en woord, opdat uw ziel niet verloren ga; en gij tot die ongelukkigen zoudt behoren die, de heerlijkheid Gods dervende, voor eeuwig rampzaling zijn.”7
Isaac Watts (1674-1748) was een Engels theoloog en wetenschapper die vooral bekend bleef door de vele hymnen die hij schreef, dat waren er meer dan zevenhonderd. Ook hij geloofde dat sociale contacten in de hemel gewoon doorgingen, al zou de relatie met God voorop staan. Twee van zijn werken over het hiernamaals zouden invloedrijk zijn: The World to Come (‘De komende wereld’) kende in de 18e eeuw vijf herdrukken, en zijn Death and Heaven (‘Dood en hemel’) kende liefst zestien herdrukken.
In het leven hierna zal geen afgunst meer zijn, geen ambitie of slechtheid, geen pijn. Welke zintuigen het opgestane lichaam zal hebben, weten we niet, maar de zintuigen voor licht en geluid zullen beter zijn dan deze waarover we in onze aardse staat beschikken. Er zal geen nacht of donkerheid zijn, en daarom zullen we ook niet slapen; alles wordt blijvend verlicht door Gods heerlijkheid. Maar, wie zou ook willen slapen bij “de volle gloed van goddelijke glorie, onder de onophoudelijke communicatie van goddelijke liefde?”8 Er zal dus niet zozeer een ‘eeuwige rust’ zijn maar ‘eeuwige activiteit’. We zullen dan niet moe worden. Eeuwige dienstbaarheid zal er samengaan met eeuwige voldoening. De vaardigheden die we hadden op aarde, zullen in de hemel voortduren. Wetenschappers zetten er hun onderzoek verder, theologen gaan door met vorsen, sommigen zullen echter onderwezen worden voor hogere taken. “Zij zullen worden aangesteld als bezoekers en toezichthouders over hele provincies van intelligente wezens in de lagere regionen, die nog in hun proeftijd verkeren.”9 Er zullen ook graden van beloning zijn naar de verdiensten die men op aarde heeft verzameld.
Veel tijd zal besteed worden aan zang en gebed, maar er zullen ook lezingen en preken gehouden worden door de verder gevorderden aan de jongere geesten. Adam zal onderwijs geven over de aard van onschuld, over de boom van kennis van Goed en Kwaad en over de Boom des levens, en hoe hij gevallen was. Henoch en Elija zullen verhalen over hun opgang naar de hemel, Noach over zijn belevenissen in de Ark, Abraham over zijn gesprekken met God en engelen. Paulus en Mozes zullen luisteraars onderhouden met hun uitleg over de Joodse wet, zoals ook Calvijn en Luther zullen uitleggen hoe ze de ketenen van zich afwierpen: de duisternis en onreinheden van de paapse Antichrist. Het zal ongetwijfeld een boeiende tijd worden. Er zal ook gelegenheid tot reizen geboden worden. De gezegenden zullen zich verplaatsen met de snelheid van zonnestralen en zullen zo reizen kunnen maken naar andere “planetaire werelden.” Van daar kunnen zij dan weer nieuwe lezingen over de goddelijke wijsheid brengen aan anderen.
Maar er is ook de hel. In ‘De komende wereld’ besteedt Watts daar aandacht aan, ter waarschuwing voor degenen die geneigd zijn tot zonde. Watts voelt zich gerechtigd het daarover te hebben, want de prediking over de hel maakt deel uit van de evangelische boodschap:
De gezegende Verlosser zelf, die het meest volmaakte beeld was van de liefde van zijn Vader en de eerste dienaar van zijn genade, verkondigt meer van deze verschrikkingen aan de wereld en predikt hel en verdoemenis aan zondaars meer dan alle profeten of leraren die ooit voor hem zijn gegaan; en verschillende apostelen volgen hun Heer in deze praktijk na: ze ontsteken de vlammen van de hel in hun brieven, ze donderen door de harten en gewetens van mensen met de stem van verdoemenis en eeuwige ellende, om domme zondaars zoveel mogelijk van deze verschrikkingen te laten voelen in het huidige vooruitzicht als mogelijk is, om te ontsnappen aan de werkelijke ervaring ervan in de toekomst.10
Watts neemt zijn tijd om uitgebreid te beschrijven wat de verdoemden zullen meemaken in de hel. Hij noemt daarbij eerst psychologische affecten. De verdoemden zullen berouw kennen, vreselijke gewetenswroeging. Daarnaast zullen zij een overweldigend gevoel van Gods toorn ervaren, samen met een volslagen wanhoop over zijn liefde, die voor altijd verloren is. Daarom zullen zij ook een aanhoudende vijandschap en haat jegens God koesteren, vanuit een onwrikbare hardheid van hart dat samengaat met het beleven van een intens verdriet. Zij zullen woede kennen omdat hun verlangens naar geluk en plezier nooit bevredigd worden. Ook zullen zij een vreselijke afgunst ervaren jegens de heiligen die wél in Gods heerlijkheid verblijven. Daar komt bij dat zij voortdurend in angstige afwachting zijn van nieuwe en zwaardere straffen, zonder dat daar ooit een eind aan komt. Naast deze psychologische martelingen zijn er natuurlijk ook lichamelijke:
Het is zeker dat God in zijn woord veelvuldig gebruik heeft gemaakt van vuur, zwavel, brand, rook, duisternis en ketenen en alles wat pijnlijk en schadelijk is voor de natuur op aarde, om de ellende die hij voor zondaars in de hel heeft voorbereid, uit te beelden. En we moeten aannemen dat al deze metaforen, als ze metaforen zijn, een gevoel van zeer intense pijn en angst met zich meebrengen waarmee God zowel de lichamen als de geesten zal treffen van die schuldige schepselen die in opstand zijn gekomen tegen zijn majesteit.11
Metaforen of niet, het zal sowieso verschrikkelijk zijn.

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- R. Baxter, Gedachten over het sterven, 1:11. R.P. Plattèl, Richard Baxter: Met Christus te zijn. Gedachten over het sterven, Apeldoorn 2015, 31. ↩︎
- R. Baxter, Gedachten over het sterven, 1:4. Plattèl, Richard Baxter, 25. ↩︎
- Baxter, The Saints Everlasting Rest, 323, in: Ph.C. Almond, Afterlife: A History of Life After Death, Ithaca 2016, 132. ↩︎
- R. Baxter, Gedachten over het sterven, 1:1. Plattèl, Richard Baxter, 23. Job 14:1-2. ↩︎
- R. Baxter, Gedachten over het sterven, 4:2. Plattèl, Richard Baxter, 73. ↩︎
- R. Baxter, Gedachten over het sterven, 4:2c. Plattèl, Richard Baxter, 92. ↩︎
- R. Baxter, De eeuwige rust der heiligen: De heerlijke staat der Gezaligden en hunne voortdurend blijdschap in den hemel, Amsterdam 1856, 95. Aangepast aan huidige spelling. ↩︎
- I. Watts, The World to Come, London 2018, 245. In: Almond, Afterlife, 157. ↩︎
- I. Watts, Death and Heaven, 146. In: Almond, Afterlife, 158. ↩︎
- Watts, The World to Come, 312. ↩︎
- Watts, The World to Come, 333. ↩︎