Scheuren in huizen, scheuren in mensen

De rol van kerken rond de gevolgen van de gaswinning in groningen

Zomer 2018, Delfzijl

Een gezin liet zeven jaar geleden een nieuwe woning bouwen. Dit huis was aangepast met het oog op hun spastische zoon. Hij heeft een rolstoel nodig om mobiel te zijn.

‘Toen we zes jaar geleden de sleutel kregen van de nieuwe woning, bleek dat de woning al vol met scheuren zat door aardbevingen. En toen begon de ellende.’ Een medewerker van Centrum Veilig Wonen verklaart de woning veilig. Deskundigen, die door de aanstaande bewoners zijn ingehuurd, vertellen een ander verhaal. Het gaat zover dat dit gezin terecht komt bij de Commissie Bijzondere Situaties, de allerlaatste reddingsboei voor veel gedupeerde Groningers.

Toch is ook dit geen opluchting: ‘We moesten de sleutel van de nieuwe woning inleveren en mochten ons totaal niet bemoeien met de verbouwing.’ Kortom, ze hebben geen zeggenschap meer over hoe hun huis eruit komt te zien, dat wordt bepaald door de Commissie Bijzondere Situaties! Uiteindelijk hebben ze de sleutel van hun huis teruggekregen. De bouwwerkzaamheden zijn gestaakt, hun dossier is gesloten. Dit gezin zit nu met dubbele woonlasten in een bovenwoning in het hart van Delfzijl. Hun spastische zoon kan geen kant op en ze kunnen nog altijd niet in hun nieuwe huis.

Voorjaar 2013, Appingedam

Vrij snel na de beving van Huizinge van 3,6 in augustus 2012 ontdekt een gezin met opgroeiende kinderen dat de achtergevel dreigt om te vallen. Daar worden flinke stutten tegenaan gezet. Dat geeft een onveilig gevoel en roept indringende vragen op rond het wonen in dit huis. Vragen die de ouders delen met hun predikant. Vragen die intenser worden door de enorme strijd die zich ontwikkelt: strijd met de NAM als veroorzaker én schade-afhandelaar. Hoe is die combinatie ooit mogelijk geworden? Na lange jaren van gedoe belandt dit gezin in een huurwoning in de regio Assen. Inmiddels zitten ze weer op een andere plek in een huurhuis. Door alle ellende is hun eigen bedrijf ook nog eens failliet gegaan, omdat de man een tijdlang helemaal opgeslokt is geweest door de zorgen over de scheuren in zijn huis en over de veiligheid van zijn gezin. Dit leidt bij hem tot diepe scheuren in zijn ziel: psychische en lichamelijke klachten, wantrouwen naar instanties en mensen. Gelukkig gaat het nu beter met het gezin. Maar de gevolgen van de gaswinning zullen hun leven voor altijd blijven bepalen.

Platform Kerk en Aardbeving

Het zijn dit soort verhalen die laten zien dat scheuren in huizen ook scheuren in mensenlevens veroorzaken. Pastores in de regio zagen de pastorale vragen toenemen en dat leidde in 2014 tot het ontstaan van het ‘Platform Kerk en Aardbeving’. Een interkerkelijk platform: van rooms tot vrijgemaakt, van baptist tot PKN. Het Platform wil kerken en christenen bewust maken van de opdracht van Jezus om op te komen voor moedeloze mensen. Ook voor de mensen die in de knel gekomen zijn door de gevolgen van de gaswinning in Groningen. Dat kerken iets met de gevolgen van de aardbevingen moeten doen, ligt misschien niet direct voor de hand. Maar wie verder kijkt dan de scheuren in de muren, ziet niet alleen pastorale nood. Ook, dat kerken een profetische taak hebben om aan de kaak te stellen dat diaconale waarden als rechtvaardigheid, ruimhartigheid, rentmeesterschap en solidariteit op het spel staan.

De kraan dichtdraaien

In 2017 nam Geesje Werkman na 27 jaar afscheid van ‘Kerk in Actie’. In een interview met het Nederlands Dagblad wijst ze op de rol van kerken in politieke processen. Processen rond ‘mensen die arm zijn, zorg nodig hebben, vluchteling zijn of last hebben van het gasprobleem in Groningen.’ Zij stelt dat in de politiek het partijbelang overheerst, wat ten koste gaat van deze mensen in de knel.

Kerken zijn sterk in praktische hulp. ‘Toch moeten kerken niet bij praktische hulp blijven steken.’ Ook het lobbywerk is belangrijk. ‘Kerken voelen zich vaak beter bij barmhartigheid dan bij het aanzetten tot gerechtigheid. Ik zeg weleens tegen ze: je moet dweilen, maar ook de kraan dichtdraaien. Er zijn genoeg bijbelpassages die ons voorleren hoe dat moet. Dat dit niet gebeurt, komt vaak door een verkeerd idee over de scheiding tussen kerk en staat. Alsof dat zou betekenen dat de kerk zich niet met de politiek moet bemoeien. Maar de politiek en de wereld komen de kerk binnen. God is in de wereld. De kerk heeft dus een opdracht in deze wereld, en moet daarom een politieke plaats innemen.’ En dat betekent in de gaswinningsregio die Groningen is vanaf 1959: draai nu de gaskraan dicht! De kerken hebben daar ook de overheid toe opgeroepen. Gelukkig heeft de overheid dat besluit nu genomen: in 2030 is het voorbij met gaswinning in Groningen, maar dat wil niet zeggen dat de problemen voor de Groningers daarmee nu ten einde zijn.

Helaas heeft de technische aanpak van de NAM en de overheid tot scheuren in mensen geleid. De focus heeft vanaf de erkenning van schade door de gaswinning in 2012 gelegen op het herstellen van huizen. En vooral op de strijd of de scheuren in huizen nu wel of niet door aardbevingen veroorzaakt worden. Die gevechten tussen bewoners en instanties hebben vaak geleid tot lichamelijke en geestelijke gezondheidsklachten bij de bewoners. Een aanpak waarin niet de huizen, maar de mensen centraal staan, had dat kunnen voorkomen. Nu gaat het alleen maar om geld en hebben mensen ondanks beloften weinig ruimhartigheid ervaren. Instanties en de overheid lijken zo weinig mogelijk te willen uitgeven aan herstel en versterking. Dat voelt als onrecht. Wanneer onrecht ervaren wordt, hebben christenen te werken aan recht. En dan valt er in Groningen veel werk te verzetten.

Boeren en ondernemers in nood

Na de zware beving van 3,4 bij Zeerijp op 8 januari 2018 zijn de boeren massaal opgestaan. Door de beving kwam de grond zo’n drie centimeter omhoog en dat heeft veel schade veroorzaakt, ook aan boerderijen en bedrijven. Voor boeren valt wonen en werken vaak op één plek samen. Rij door Groningen en je ziet het: prachtige monumentale boerderijen met grote schuren voor opslag van akkerbouwproducten. Moderne stallen voor het vee, met veel ruimte voor lucht en licht. En als er dan schade ontstaat in huizen en schuren, raakt dat je hele leven. De boeren hebben op 19 januari met trekkers meegedaan aan de ‘Fakkeloptocht’ tegen de gaswinning. Hun leven, bedrijf en toekomst gaan kapot door de gevolgen van de gaswinning. Kapotte schuren waarin de dieren rondlopen. Lekkende mestkelders, waar gier door de scheuren de grond inloopt. Melkputten die gescheurd zijn, waardoor vocht de elektronica bedreigt. Bodemdaling en grondbewegingen die de drainage in weilanden en akkers vernielen. Daardoor krijg je plasvorming op weilanden en akkers. Ook andere ondernemers krijgen te maken met schade aan hun bedrijfsgebouwen; dat geeft kopzorgen en belemmert hen in hun dagelijks werk.

Zorg voor mensen en zorg voor de aarde

Hoe kunnen kerken van betekenis zijn als mensen in de knel komen door economisch-politieke processen als de aardgaswinning? Op allerlei manieren worden scheuren in mensen verzorgd. De kerken in de regio doen hun best om dicht bij mensen te zijn. Om te luisteren met hun hart naar moedeloze mensen. In individuele gesprekken met getroffen gemeenteleden, maar ook met andere dorps-of stadsbewoners. Gewoon op straat, op de markt, in die toevallige ontmoeting die een heel gesprek kan opleveren. Over mensen die voor onbepaalde tijd hun huis uit moeten. Over kinderen die merken dat het thuis anders is dan ze gewend waren. Ze horen ouders boze gesprekken voeren aan de telefoon of aan de keukentafel. Is er voldoende oog en oor voor hen?

In kerken wordt ook gesproken in kleine groepen, bijvoorbeeld door samen de Bijbel open te doen in de context van wat er speelt in Groningen. Platform Kerk en Aardbeving organiseert avonden contextueel bijbellezen, zodat mensen Op verhaal kunnen komen. Dat levert waardevolle gesprekken op, omdat mensen hun eigen situatie herkennen in de bijbelse verhalen. Net als in Babel is de spraakverwarring in Groningen compleet. Mensen voelen zich als David tegenover Goliath of moedeloos zoals Elia onder de bremstruik. Er wordt gehuild, er wordt bemoedigd, er wordt nagedacht over verduurzaming van de wereld.

Kerken kunnen ook stem geven aan wat mensen bezighoudt. In kerkdiensten worden de schade, de onzekerheid en tegengestelde belangen benoemd in gebeden en preken. Stem geven is ook pleitbezorging. Platform Kerk en Aardbeving heeft zich hard gemaakt voor het aanstellen van geestelijk verzorgers van verschillende levensbeschouwelijke achtergrond. Er wordt gedacht aan het realiseren van een ‘Proatbus’ die van dorp naar dorp rijdt en waar mensen hun verhaal kwijt kunnen.

Stem geven is ook oproepen tot solidariteit. De gevolgen van de gaswinning overschrijden de provinciegrenzen. ‘Vanuit de visie dat ons christelijk geloof van ons vraagt om een goede rentmeester van deze wereld te zijn, dragen we de verantwoordelijkheid om bewust met de wereld om te gaan (gericht op milieu), aandacht te geven aan de mensen die daarop leven (gericht op de medemens) en zuinig om te gaan met de middelen die ons gegeven zijn (gericht op geld en tijd)’ (In: Diaconaal doen doordacht, handboek diaconiewetenschap, pag. 174).

Dan hebben we in Nederland nog wel wat te leren. De omslag van fossiele energiebronnen naar zon, wind en water voor de stroomvoorziening vraagt inzet. Hier ligt voor kerken een diaconale opdracht, niet alleen in Groningen, maar in heel Nederland. Hoe kunnen we als kerken bijdragen aan een energietransitie en een duurzame toekomst? Dat roept vragen op over levensstijl, solidariteit en zorg voor de aarde. Kerken kunnen zich mengen in deze discussies, zoals de huidige paus dat heeft gedaan in de encycliek Laudato Si. Een voorbeeld dat navolging verdient.