Preview: Succesvol naar de haaien

In een wereld waarin prestaties gelden als maatstaf voor succes, raken we er steeds meer van overtuigd dat onze waarde afhangt van wat we presteren. Het gevolg: faalangst, stress en een groeiend egoïsme. Maar wat als die diepgewortelde overtuiging niet meer blijkt te zijn dan een hardnekkige mythe?

In Succesvol naar de haaien biedt Arjan van Dam een evenwichtige analyse van de prestatiemaatschappij en laat hij zien hoe we onszelf kunnen bevrijden van prestatiedruk. Op een heldere en toegankelijke manier maakt hij duidelijk dat verbondenheid, persoonlijke groei en een leven lang leren bijdragen aan een leven vol betekenis en vervulling – los van status of succes.

Hoofdstuk 1 De meedogenloze prestatiemaatschappij

Het is duidelijk dat het gevoel van moeten presteren voor steeds meer mensen een probleem wordt. Het eist zijn tol: stress, faalangst, uitputting, perfectionisme of een burn-out. Dit zijn allemaal symptomen die bij een maatschappij horen waar prestaties centraal staan – de prestatiemaatschappij. Prestatiedruk is overigens niet nieuw. In hoofdstuk 2 zullen we zien dat dit gevoel al eeuwen, zo niet duizenden jaren oud is. Wat wél nieuw is, is dat nu ook jongeren hieronder gebukt gaan en er steeds vaker last van hebben.

Prestatiedruk

In 2020 verscheen de documentaire Dit is Nederland: Jong & Gestrest. Jongeren vertellen hierin openhartig waarom ze zoveel stress en druk ervaren. Hoe zorg je ervoor dat je in je studie eruit springt? Kan ik later wel een hypotheek krijgen met mijn studieschuld? Er is zo veel mogelijk – wat ga ik doen en maak ik niet de verkeerde keuzes? En natuurlijk sociale media, waar het perfecte plaatje wordt gepresenteerd waar je aan moet voldoen. Het gevoel dat je moet presteren komt duidelijk naar voren in de verhalen van deze jongeren.

De dijken zijn doorgebroken

Doordat prestatiedruk inmiddels ook bij jongeren is aangekomen, lijkt iedereen wakker geschrokken te zijn. Maar het is misschien wel logisch dat juist bij jongeren de druk het hoogst is. Voor hen geldt, meer dan ooit, dat je het aan jezelf te wijten hebt als je niet succesvol bent. Daar komt nog bovenop dat je via sociale media dagelijks succesverhalen voorgeschoteld krijgt. Ze laten in allerlei vormen en maten voorbijkomen hoe je succesvol kunt zijn. Het is bijna onmogelijk om je hier niet door te laten beïnvloeden.

Als je ziet dat een ander een succesvol leven heeft, dan kun je niet achterblijven. De mogelijkheden die onbeperkt lijken te zijn en het perfecte plaatje dat steeds scherper wordt, zorgen ervoor dat steeds meer jongeren in de knel komen en het idee hebben nooit aan al deze verwachtingen te kunnen voldoen.

Het Nederlands Jeugdinstituut kan zich dan ook niet aan de indruk onttrekken dat prestatiedruk in het drinkwater van onze samenleving zit. Dit is een pakkende beeldspraak, die laat zien dat prestatiedruk overal is en onderdeel is geworden van ons leven. Zelfs op zo’n manier dat we het normaal zijn gaan vinden: we weten niet beter dan dat het zo is.

Geen pleidooi voor middelmatigheid

Toch zul je in dit boek geen pleidooi vinden voor middelmatigheid of het afschaffen van prestaties. Nee, er is niet veel mis met goede prestaties. Als je geopereerd wordt wil je dat je chirurg goed werk aflevert en als je uit eten gaat wil je graag dat er goed gekookt wordt.

Als je ziet dat een ander een succesvol leven heeft, dan kun je niet achterblijven

Goede prestaties zijn niet het probleem, maar wel hoe belangrijk ze zijn. Doordat prestaties bepalen hoeveel je je waard voelt, wordt presteren een zaak op leven en dood; eeuwige roem of eeuwige schande is dan de keuze. Dat er zoveel gewicht hangt aan prestaties leidt tot onnodige prestatiedruk. De kok die opgebrand is, zul je niet horen klagen over de goede prestaties die hij heeft geleverd. Maar wel over de druk om te presteren die elke dag aanwezig was en hem op den duur te veel werd. Deze druk zorgde ervoor dat hij uiteindelijk ziek thuiszit. En de chirurg in opleiding die besloot om haar opleiding af te breken, deed dat niet omdat ze geen goede prestaties meer wilde leveren, maar omdat de druk om te presteren haar te veel werd.

De kwaal en de kuur

De psychoanalyticus Karen Horney (1885-1952) noemde het gevoel van moeten presteren – prestatiedruk – de ‘tirannie van het moeten’. Volgens haar stellen we te hoge eisen aan onszelf omdat we willen dat anderen ons bewonderen. Je kunt de eisen natuurlijk bijstellen en je dan weer wat beter voelen, maar Horney vergeleek dit met het weghalen van een lintworm. Als je de kop niet verwijdert, komt de lintworm na een tijdje weer terug. Ze vond dat je naar de diepere oorzaak moest zoeken en die moest aanpakken om het probleem echt op te lossen.

Als je alleen de symptomen van ‘moeten presteren’ bestrijdt, kun je voorkomen dat je ziek wordt, maar dat is iets anders dan gezond en vitaal zijn. Het gevoel van moeten presteren gaat moeilijk samen met een gelukkig leven. En zeker niet met floreren; dat je je emotioneel goed voelt en daarnaast ervaart dat je leven zinvol is voor jezelf en anderen. In het laatste deel – deel 3 – van dit boek krijgt floreren dan ook uitgebreid aandacht. Zoals we zullen zien is er weinig plek voor ‘moeten presteren’ in een leven waarin je floreert.