Troost door argumenten: Herwaardering van een filosofische en christelijke traditie
De 19-jarige Nanna Birk Larsen is op gruwelijke wijze vermoord. Haar ouders gaan op gesprek bij de dominee om de rouwdienst voor te bereiden. De dominee belooft dat hij in zijn toespraak over Nanna zal praten ‘zoals jullie haar herinneren’. In de beelden die deze scène omgeven, wordt de verwijdering zichtbaar tussen het intense verdriet van de ouders en kerkelijke doctrines. De ruimte, de kunstwerken met hun beeldtaal spreken van een hoop op verlossing en betekenis van leed, die de rouwende ouders niets zegt. Als de dominee bij de afscheid een poging onderneemt de ouders te troosten met de woorden ‘Denk erom dat ze ’t goed heeft. Ze is nu bij God’, ontploft de moeder: ‘Wat heb ik daaraan? (…) Hoe helpt mij dat? Het zal me worst wezen dat ze bij God is. Begrijp je dat? Ze hoort bij mij te zijn.’ Achter haar valt de kerkdeur met een donderend geraas in het slot.Dit fragment uit de beroemde Deense misdaadserie Forbrydelsen (The Killing) was in 2012 op de Nederlandse televisie te zien. Het laat in dan twee minuten de hedendaagse Noordwest-Europese maatschappelijke or thodoxie zien over het thema troost: (1) In onze tijd is een ‘biografische me- morialisering’ ook de default strategie van christelijke rouwdiensten geworden (in het kader van de zogeheten ‘persoonlijke uitvaart’). (2) Pogingen om te troosten door middel van christelijke leerstellingen zijn suspect geworden. Ze gaan voorbij aan de individualiteit van een mensenleven en zijn in feite – althans dat suggereert de karikatuur van de Deense dominee – een zaak ge- worden van marginale engerds: zij getuigen van een gebrek aan empathie en ze kunnen in onze tijd enkel nog kwetsen, maar niet meer troosten.In dit artikel problematiseer ik de hedendaagse maatschappelijke troostorthodoxie. Ik wil aantonen dat in deze nieuwe orthodoxie niet enkel de geloofwaardigheid van bepaalde christelijke geloofsovertuigingen ter discussie staat. Het gaat om wantrouwen jegens – en zelfs afkeer van – een cultureel fenomeen dat in een belangrijke rol in de Westerse cultuurgeschiedenis speelde en nog steeds speelt: de poging om door middel van argumenten, van persuasieve taalhandelingen te troosten. In de volgende paragraaf beschrijf ik het fenomeen van argumentatieve troost. Ik laat vervolgens zien dat argumentatieve troost niet alleen zaak is (geweest) van de christelijke theologie en spiritualiteit, maar dat er een brede overlap bestond tussen de antiek-filosofische en vroegchristelijke troosttradities. Daarna reconstrueer ik hoe het tot de afkeer van argumentatieve troost is gekomen. Ten slotte vraag ik naar de blijvende relevantie van argumentatieve troost in onze tijd.
