Trring-trring Kierkegaard

Hoe leeft een mens het goede leven? Een leven waarvan je op je sterfbed geen spijt zult hebben omdat je, uit luiheid of angst, slechts over de oppervlakte bent gegleden? Daarvoor zijn geen algemene adviezen te geven, zegt Søren Kierkegaard, de Deense theoloog en filosoof uit de negentiende eeuw. Gooi al die zelfhulpboeken dus maar weg. Want de waarheid is strikt persoonlijk, existentieel. Hij speelde met pseudoniemen om te onderstrepen dat je de werkelijkheid vanuit verschillende invalshoeken kunt bekijken.

Soms wordt Kierkegaard beschouwd als een doorgeschoten individualist die niemand nodig zou hebben. Zijn besluit om de verloving met Regine Olsen te verbreken, wordt aangevoerd als bewijs. Maar dit was een existentiële beslissing die je daarom (evenals bijvoorbeeld een bekering) niet echt uit kunt leggen. Hij is haar zijn hele verdere leven trouw gebleven. Op hun wandelingen kwamen ze elkaar regelmatig tegen, waarbij ze zwijgend in elkaars ogen keken. Misschien dat haar blik dan onwillekeurig afgleed naar zijn broek met ongelijke pijpen. Hoe dan ook, de liefde bleef.

Kierkegaard roept op om voorbij het oppervlakkige bestaan van alledag te komen (het terrein van het ego of ‘eerste zelf’). Hij wijst de weg naar de afgrond van overgave, die elk mens alleen moet gaan, in vreze en beven. Dan leef je vanuit het ‘diepere’ of ware zelf. Telkens weer ontwaak je uit de illusie dat je je eigen schepper bent en ervaart het leven zoals het is: een godsgeschenk. Die herhaling (‘telkens weer’) is voor Kierkegaard een even vreeswekkende als vrolijk makende ervaring.

Wakkere wijsheid

Pas verscheen het boek Wakkere wijsheid, Kierkegaards lessen in opmerkzaamheid van Geert Jan Blanken. Hij is al jaren door de Deen gefascineerd en heeft over hem eerder gepubliceerd. In plaats van adviezen voor het goede leven te geven, schudt de mystieke Kierkegaard ons als een ‘heilige dwaas’ wakker. Dat werd hem niet in dank afgenomen door de kerk, die liever bleef dommelen op haar bed van algemene dogma’s en regels.

Zorgen is mooi en goed, maar bezorgdheid over mensen en dingen komt voort uit een gebrek aan vertrouwen

Na een inleiding bestaat het hart van Wakkere wijsheid (een pleonasme, want echte wijsheid sluimert noch slaapt) uit zesentwintig korte hoofdstukjes. Daarin wordt toegelicht waarop Kierkegaard de lezer zoal ‘opmerkzaam’ wil maken. Bijvoorbeeld op de ‘duizeligheid van de angst’, een kernthema. Gevat schrijft Kierkegaard: ‘Als iemand van mening is dat het zijn grootheid is nooit angstig te zijn geweest, dan zal ik hem met vreugde inwijden in mijn verklaring: dat komt omdat hij erg geestloos is’ (p. 45). Angst heeft te maken met het verlies van de gebruikelijke controle over ons bestaan. Die angst gaan kennen (ergens anders spreekt Kierkegaard over de ‘leerschool van de angst’) verandert het leven in een ‘dans’.

In het hoofdstukje ’Opmerkzaam worden op het stemmetje van de bezorgdheid’ komen Kierkegaards favoriete leraars, de vogels en de lelies, om de hoek kijken. Volgens Jezus (Matteüs 6) werken en weven de lelies niet en de vogels zaaien en oogsten niet, en toch sieren ze zorgeloos het veld of zingen in de lucht. Zorgen is mooi en goed, maar bezorgdheid over mensen en dingen komt voort uit een gebrek aan vertrouwen.

In zijn bibliografie noemt Blanken de studie van de karmeliet Jos Huls In God gezien zijn, een grondige uitwerking van Kierkegaards thema dat onze focus op anderen ons van onszelf kan vervreemden. Word wakker, verwonder je dat jij er bent: ‘Je bent er en je leeft, je hart klopt, alleen al dat’ (p. 52). Natuurlijk is er dan ook het stemmetje dat zegt dat je hart elk moment kan stoppen met kloppen. Maar zulke bezorgdheid is ‘een vorm van slavernij’. Richt je blik naar buiten, en naar boven. ‘Wie onafhankelijk is, is iemand die dankt’, zegt Kierkegaard.

Een nagel die in het vlees groeit

Als we onze angst en wanhoop niet onder ogen zien, kunnen we de ander niet toelaten. We sluiten ons op in een bestaantje als een burcht (het ‘heerszuchtige zelf’). De eigenheid van de ander wordt dan een bedreiging. In het hoofdstukje ‘Opmerkzaam worden op het bestaan van de ander’ schrijft Blanken dat we dan terugvallen in de illusie dat wij zelf de Schepper zijn: we willen de ander creëren naar ons beeld (gebeurt dit niet voortdurend met vluchtelingen die op ons, ‘echte’ Nederlanders, moeten gaan lijken?)

Anderzijds, ook als we onszelf klein maken, raken we van onszelf vervreemd. Je verloochent je eigenheid en zoekt mensen op die net zo in het leven staan. Grijze muis doet aanzoek aan grijze muis. Kierkegaard vindt dat geen echte relatie maar een vergroeiing (symbiose) ‘die geestelijk gezien net zo kwalijk is als wanneer een nagel in het vlees groeit’ (p. 100). Of de vrees hiervoor meespeelde in zijn besluit om te breken met Regine Olsen, is voer voor psychologen (die zich daarop dan ook naar hartenlust hebben gestort).

Blankens achtergrond als pedagoog blijkt uit de helderheid waarmee hij Kierkegaards gedachten toelicht, ook voor mensen die de Deen nog niet kennen

Vele andere thema’s passeren de revue, zoals de waarde van vertwijfeling, het belang van geduld, het nut van verveling, de valkuil van de dichter, de onvermijdelijkheid van het lijden, de macht van de groep, de verleiding van de verslaving en het vreugdevolle ‘Ja’ van de stilte. Geen ‘how to’ adviezen of stappenplan, maar rinkelbellen die ons wakker maken… voor wat? Dat, zegt Blanken, ‘is niet uit te leggen. Het is iets wat gedaan moet worden, en wel door iedereen persoonlijk’ (p. 24). Ieder mens heeft zijn of haar eigen afgrond en eigen overgave – of niet, maar dan verslapen we ons leven. Hoe zal je daar dan op je sterfbed op terugkijken?

Blankens achtergrond als pedagoog blijkt uit de helderheid waarmee hij Kierkegaards gedachten toelicht, ook voor mensen die de Deen nog niet kennen. Voor hen is dit een prima instap-Kierkegaard. Wakkere wijsheid wil ons wekken uit de sluimer van een even beheersbaar als benauwd bestaan. Wat er dan opengaat, is het wijde veld van het goede leven waar de vogels zingen en de lelie bloeit.