Tussen ascese en hedonisme: matigheid

Neely Kok vertelt wat gematigdheid voor haar betekent. Vanuit haar eigen levensverhaal laat ze zien hoe deze deugd haar keuzes heeft gevormd. Ook verkent ze welke betekenis gematigdheid heeft voor onze samenleving.

Een boterham van tevredenheid

Opgegroeid in een midden orthodox christelijk gezin in de jaren vijftig ben ik eerder vertrouwd met matigheid dan met de twee uitersten: ascese en hedonisme. Mijn ouders overleefden met twee jonge kinderen de hongerwinter. Maar hoewel ik nog wel weet van het fenomeen ‘een boterham met tevredenheid’ (de eerste boterham die je at had geen beleg), heb ik die toch nooit hoeven eten. Mijn oudere broers gaven van hun salaris mijn moeder wat meer kostgeld om een paar keer in de week vlees te kunnen eten. Ik had een zondagse jurk en wat doordeweeks kleding. Als die kleding te klein werd ging dat naar een groot gezin met jongere kinderen. Dat was al een kringloop avant la lettre.

Geen sprake van hedonisme

In de vakantie ruilden we veertien dagen van huis met kennissen die bij Eindhoven woonden en die ons huis in Den Haag fijn vonden; dichtbij de zee. Langzaam maar zeker werd de speelruimte in mijn leven wat breder en luxer. Maar van hedonisme is – al zeg ik het zelf – nooit sprake geweest. Zo zat ik pas ruim na mijn dertigste voor het eerst in een vliegtuig. En toen het nog geen hot item was, ben ik jarenlang streng vegetarisch geweest. In restaurants werd mij dan gevraagd: ‘maar u eet toch wel vis of kip?’ Waarop ik aangaf: ‘Zijn dat dan geen dieren?’

Matigheid is er mijn hele leven in blijven zitten en dat vind ik nog steeds een goede maatstaf om mijn keuzes mee af te wegen. En ik ervaar matigheid en zelfbeheersing – die liggen wat mij betreft dichtbij elkaar – ook als een goede opdrachten, die ik vanuit de religieuze opvoeding ontving. 

Matigheid als een maatstaf om mijn keuzes mee af te wegen

In welke sfeer ben jij opgegroeid? En wat heb je daarvan in je leven meegenomen of achter je gelaten? Welk van de drie begrippen – ascese, hedonisme en matigheid – sluit het best aan bij de ervaringen uit je jeugd? Speelt geloofsovertuiging een rol in je voorkeur voor een van de begrippen? Is maat houden iets ouderwets of hebben we dat vandaag de dag juist dringend nodig? Welke rol speelt zelfbeheersing in jouw dagelijks leven, en waar merk jij dat het ontbreekt?

De huidige maatschappij

Vanuit de boven geschetste levensgeschiedenis en de keuzes die daaruit voortvloeiden merkte ik dat ik kritisch leerde kijken naar de ontwikkelingen in de wereld. De kloof tussen arm en rijk, die zichtbaarder werd. Ontwikkelingssamenwerking waar steeds minder geld naar toeging. Het klimaat dat te lijden heeft van de stijl van leven van een klein deel van de wereldbevolking. De stijgende consumptie van fastfood en het kennelijk bijbehorende afval, dat niet altijd in de daarvoor bestemde afvalbakken terechtkomt. We hebben trek en die moet en kan ook onmiddellijk gestild worden; ik wil het en ik wil het nu. Uitstellen van behoeften – op allerlei terreinen – lijkt niet meer van deze tijd te zijn. In de trein is vrijwel geen spontaan gesprek meer te voeren, want iedereen is bezig met zijn of haar eigen telefoon.

Positieve ontwikkelingen

Natuurlijk zijn er ook bemoedigende ontwikkelingen. Er komt steeds meer tegenwicht tegen het vele gebruik van de mobiele telefoon, zeker ook op middelbare scholen. Zonnepanelen die energie opwekken zijn op veel huizen te vinden, evenals warmtepompen, elektrische auto’s die vervuilende benzine en diesel vervangen, biologische landbouw, eco winkels, vegetarisch en vegan eten is veel normaler geworden. Er zijn inmiddels veel meer mensen dan in de jaren 70 van de vorige eeuw, die (deels) vegetarisch of vegan eten en dus is er meer aanbod in allerlei winkels. Ook ging ik onlangs voor in een kerkgebouw dat geheel energieneutraal gemaakt was door vrijwilligers. Duurzaamheid is voor velen vandaag de dag een serieus onderwerp geworden om keuzes aan af te meten.

Tegenwicht tegen het vele gebruik van de mobiele telefoon

Heb jij in je leven de maatschappelijke veranderingen bewust gevolgd en je eigen keuzes bepaald? Wie of wat heeft je daarbij geholpen of juist tegengewerkt? Hoe ervaar jij de huidige manier van leven? Zou je iets willen veranderen en wat dan wel of juist niet? Waar zie jij positieve ontwikkelingen? Is duurzaamheid een thema bij je keuzes?

Duurzaamheid

Ik las laatst een interview met een jonge vrouw die bijna afgestudeerd milieuwetenschapper is (in ‘Verduur samen met Franciscus’, Corinne Groenendijk). Zij hoort tot een jonge generatie, die heel bewust bezig is met duurzaamheid. Al geeft ze in het interview aan dat niet haar hele generatie er zo over denkt als zij en haar medestudenten. Ze zegt dat er in haar generatie veel aandacht is voor persoonlijke ontwikkeling en ervaringen die voor jezelf van belang zijn, en dat veel jongeren van haar leeftijd al op jonge leeftijd verschillende landen hebben bezocht en zich als wereldburgers beschouwen. Zij droomt van een wereld waarin we zorgvuldig omgaan met de bronnen die er zijn en dat we meer in eigen regio gaan genieten, met het oog op andere bewoners van de aarde, die lijden onder de milieulast van ons levenspatroon.

Milieukosten

Zo willen deze studenten bijvoorbeeld dat de regel ‘internalize the externalaties’ wordt toegepast. Dat betekent dat de externe kosten ook meegerekend worden in een product. Dus dat het belasten van het milieu in India, door bijvoorbeeld het kleuren van een spijkerbroek, wordt meegerekend in de prijs die wij voor die broek betalen. Als de milieukosten meegerekend worden zullen producten duurder worden en kopen we waarschijnlijk ook minder, is haar hoop.

Hoe kijk jij naar (andere) jongeren die zo denken over milieu en duurzaam leven? Zijn ze een voorbeeld van hoe je zou willen leven of niet? Wat vind je van het idee dat het belasten van het milieu meegerekend zou worden in de kostprijs van een artikel. Zou dit tot meer matigheid kunnen leiden? Kun je voorbeelden geven van matigheid in het bedrijfsleven?

Matigheid in consumeren

In de economie zoals we die kennen gaat het vrijwel altijd over groei. Maar al midden jaren 70 in de vorige eeuw werd er door econoom Bob Goudzwaard (Teeuw & Naron, 2024) gesproken over de ‘economie van het genoeg’. Het ging om grenzen stellen aan economische groei. Om matigheid in consumeren. In de kerk werd het begrip ‘nieuwe levensstijl’ geïntroduceerd. Het ging duidelijk om het milieu, dat in termen van zorgzaamheid voor de schepping, werd besproken. Gemeenteleden werden gevraagd zich te realiseren dat alles wat we kopen effect heeft op de schepping.

Alles wat we kopen, heeft effect op de schepping

Ken je het begrip de ‘economie van het genoeg’? Wat vind je van die stellingname dat het niet altijd maar om groei kan gaan in de economie? Wat heeft volgens jou gemaakt dat deze visie niet van de grond gekomen is? Wat betekent het begrip schepping voor jou en roept dat woord een andere houding in je op dan het woord milieu?

De sabbat

Een van de tien leefregels die de Eeuwige gegeven heeft roept ook op tot matigheid:

Houd de sabbat in ere als een heilige dag. Zes dagen lang kunt u werken en al uw arbeid verrichten, maar de zevende dag is de sabbat, die gewijd is aan de HEER, uw God; dan mag u niet werken. Dat geldt voor u, voor uw zonen en dochters, voor uw slaven en slavinnen, voor uw vee, en ook voor vreemdelingen die bij u in de stad wonen. Want in zes dagen heeft de HEER de hemel en de aarde gemaakt, en de zee met alles wat er leeft, en op de zevende dag rustte Hij. Daarom heeft de HEER de sabbat gezegend en geheiligd (Exodus 20: 8-11, NBV 2021).

Tijd vrijhouden

Gedenk de sabbat dat je die heiligt, zo klonk het in eerdere vertaling (NBG 1951). Gedenken is meer dan je herinneren, het vraagt om actief in je levensstijl inbrengen. En heiligen betekent apart zetten, anders dan al het andere, omdat dat je helpt om onderscheid te maken. Onderscheid tussen wellicht ook die drie begrippen: ascese, matigheid en hedonisme.

Dit geeft de Bijbel ons aan als levensregel: één dag van de zeven weekdagen eens even niets of eens even iets heel anders dan de zes andere dagen. Uitrusten, kerkgang wellicht, tijd maken voor God, voor meditatie, ruimte en tijd voor elkaar, tijd ook om te genieten van de maaltijd, van samen aan tafel, van muziek, een boek lezen. Tijd hebben is kostbaar en de zondag werkelijk vrijhouden kan een mooi ritueel zijn om het kostbare te vieren. Het zal misschien niet elke week lukken, maar hier serieus mee omgaan kan tot mooie ervaringen leiden.

Eén dag van de zeven weekdagen eens even niets

Hoe ervaar jij de zondag? Maak je er een bijzondere dag van met meer rust en ruimte? Of wil je dat juist niet of lukt het niet?  Zie je in die ene dag anders dan de andere een mogelijkheid om te matigen? Kan de kerk, de kerkelijke gemeente bijdragen aan matiging en zo ja, hoe dan? Wat is voor jou de diepste motivering om matigheid in je leven een kans te geven?

Weerstand

Matigheid kan ook aversie oproepen: ik moet al zo veel veranderen of mag ik dan niet eens een keer uit de band springen? Waarom moet het allemaal zo nodig zuiniger? Waarom zou genieten verkeerd zijn? Ik kan het betalen dus waarom zou ik me iets ontzeggen? Ik heb het verdiend het om na drukke maanden hard werken eens even bij te komen met een reisje naar een oord waar de zon lekker schijnt. Matigheid, dat betekent jezelf inhouden en dat is nergens voor nodig, de aarde heeft genoeg veerkracht en kan alles wat de mens doet heus wel verdragen.

Wat vind jij van zulke tegenwerpingen? Hoe ga je zelf om met verwennen omdat je ook hard werkt? Waar zet je jezelf op de schaal van ascese, matigheid en hedonisme? Maat houden betekent niet minder genieten, maar juist dieper genieten. Wat vind je van die uitspraak? Kan verduurzamen, aandacht voor het milieu of de schepping naast een uitdaging misschien ook leuk zijn?

Literatuur

Teeuw, A., & Naron, N. (2024, 4 april). De economie van het genoeg. Erasmus University Rotterdam. https://www.eur.nl/eibe/nieuws/de-economie-van-het-genoeg-erasmus-university-rotterdam