Verzet en overgave. Geloof dat kracht geeft

Verzet ken ik uit de jaren ’80 van de grote landelijke demonstraties, toen honderdduizenden Nederlanders de straat op gingen om te protesteren tegen onder meer de kernbewapening. Later leek het verzet wat verstomd, maar vandaag is het terug van weggeweest: bijvoorbeeld in de demonstraties van Extinction Rebellion en de pro-Palestinademonstraties. Verzet komt weer in beeld, maar hoe zit dat met overgave?

En de vraag is: overgave aan wat, of aan wie? Overgave kan lijken op je neerleggen bij wat nu eenmaal zo is. ‘Het is zoals het is…’ hoor je tegenwoordig vaak zeggen. Daar klinkt iets in door van: ‘Je kunt er niets aan doen, verzet je maar niet tegen wat het universum voor jou bedacht heeft op dit moment.’

Zoeken naar een diepere grond voor rust

Dat lijkt op overgave aan wat zich op dit moment aandient in je leven. Het sluit aan bij de wens van velen om in het nu te leven, je niet te laten overschaduwen door wat geweest is en je niet druk te maken over wat nog komen gaat. Dat is op zich geen verkeerde wens, die zeker ook diepgang kan hebben.

Toch zoek ik in deze handreiking – en in mijn eigen leven – naar een diepe grond waarin ik rust kan vinden, met al mijn kunnen en mijn gestuntel. Naar wat of Wie mij draagt in alles wat er is en gebeurt. Overgave aan iets groters, juist om verzet te kunnen bieden.

Verzet en overgave lijken op het eerste gezicht twee verschillende mogelijkheden, die ver uiteen liggen. De vraag is dus: wat hebben die twee met elkaar te maken, dat ze in één adem genoemd worden?

In deze handreiking geef ik voorbeelden van vier mensen die zich in de vorige eeuw, in uitzonderlijke situaties, vanuit geloof hebben verzet tegen maatschappelijk onrecht en oorlog. Hun verhalen tonen zowel verzet als overgave. Ook deel ik een gedicht van Remco Campert, dat verzet als onderwerp heeft, en een lied van Dietrich Bonhoeffer, opgenomen als Lied 511 in het Liedboek van de kerken (PKN), dat vaak klinkt in de avondviering van oudjaar.

1. Mystiek en verzet volgens Dorothee Sölle

Bijna alle boeken van Dorothee Sölle (1929–2003) zijn in het Nederlands vertaald en vonden hun weg naar lezers uit verschillende kerken. Haar boek Mystiek en verzet uit 1997 vat met twee schijnbaar uiteenlopende begrippen de kern van Sölles theologisch en maatschappelijk denken samen.

Met name het verzet in haar denken raakte in het naoorlogse Nederland een gevoelige snaar. Haar boeken werden breed gelezen door gelovigen uit allerlei kerken, maar ook door mensen die niet bij een kerk aangesloten waren. De tijd was rijp voor haar visie. God was bij Sölle niet langer de Almachtige; die noemde zij zelfs de “laat-papa-het-maar-opknappen-god”. God was volgens haar niet machtig, maar juist aangewezen op het geloof en de daden van gelovigen. Sölle zocht God niet bovenaan in de kerkelijke hiërarchie, maar juist bij de underdogs van haar tijd: vrouwen, uitgestotenen en vreemdelingen.

Dorothee Sölle vergeleek de mystieke praktijk met een reis die naar binnen voert, maar ook terug de wereld in leidt

Geloof en politiek gingen bij Sölle hand in hand. Mystiek was voor haar een afzetten tegen de wereld, maar in dit verzet school juist een diepe betrokkenheid bij de samenleving. Haar geloofsopvatting leefde van de paradoxale spanning tussen de twee polen: mystiek en verzet.

Haar ergernis over hiërarchische verhoudingen en over de maatschappelijke struisvogelpolitiek van bepaalde kerkinstellingen leidde echter nooit tot een breuk met haar geloof. Voor Sölle viel maatschappelijk engagement niet los te zien van de sterke aantrekkingskracht tot het Hogere.

Ze beschrijft de mystieke praktijk als een reis die de mens niet alleen naar binnen voert, maar ook terug de wereld in leidt. In Verzet en overgave onderzoekt zij vijf concrete terreinen van mystieke ervaring: natuur, erotiek, lijden, gemeenschap en vreugde. Het deel van het boek dat over verzet gaat presenteert de meest kenmerkende houdingen en praktijken van de mystiek: zelfontlediging, bezitloosheid en geweldloosheid. Daarmee wil Sölle laten zien hoe mystiek een tegenwicht kan bieden aan de destructieve krachten van egoïsme, groepsdenken, materialisme en geweld.

Dorothee Sölle streed eind vorige eeuw, vanuit haar geloof, tegen geweld, armoede, onrecht en de bewapeningswedloop. Dat verzet kwam voor haar ten diepste voort uit overgave aan God en het Bijbelse visioen van het Koninkrijk van God.

Verzet begint niet met grote woorden

Verzet begint niet met grote woorden,
maar met kleine daden.

Zoals storm met zacht geritsel in de tuin,
of de kat die de kolder in zijn kop krijgt.

Zoals brede rivieren
met een kleine bron
verscholen in het woud.

Zoals een vuurzee
met dezelfde lucifer
die een sigaret aansteekt.

Zoals liefde met een blik,
een aanraking, iets wat je opvalt in een stem.

Jezelf een vraag stellen,
daarmee begint verzet.

En dan die vraag aan een ander stellen.

— Remco Campert (1929–2022)

2. De lijdensmystiek van Titus Brandsma

De Nederlandse karmeliet Titus Brandsma werd vanwege zijn verzet tegen het nazisme naar het concentratiekamp Dachau gestuurd, waar hij op 26 juli 1942 overleed.

Titus Brandsma werd geboren op 23 februari 1881 in een klein dorpje bij Bolsward in Friesland. Op zijn zeventiende trad hij in bij de orde van de Karmelieten. In 1909 werd hij docent filosofie bij de Karmelieten in Oss. Vier jaar later werd hij hoogleraar in de geschiedenis van de wijsbegeerte en de mystiek aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Als adviseur van de Rooms-katholieke Journalistenvereniging verzette hij zich tegen de aantasting van de persvrijheid door het nazi-regime. Om die reden werd hij begin 1942 gearresteerd en kwam hij in de gevangenis van Scheveningen terecht.

Titus Brandsma beleefde zijn gevangeniscel alsof het een kloostercel was

Karakteristiek voor Titus Brandsma is dat hij een nauwe band had met de wereld waarin hij leefde. Toen hij daaruit werd weggenomen en opgesloten zat in Scheveningen, leefde hij daar in zijn cel alsof het een kloostercel was. Hij kreeg er een bijzondere band mee. Uit de manier waarop hij zijn cel beschreef, voel je hoe deze manier van kijken voortkwam uit een diepe inkeer in zichzelf.

Later kwam hij in het doorgangskamp Amersfoort terecht. Daar hield hij op Goede Vrijdag in een van de barakken een meditatie over het lijden, waarin hij vooral inging op de lijdensmystiek. De straf voor deze meditatie was deportatie naar Dachau, wat hem een bittere lijdensweg en een eenzame dood bracht.

In Dachau was alles op vernietiging gericht. Maar het geloof van Titus werd niet vernietigd. Zijn geloof was voor hem de kleine ruimte waar de diepste kern van het menselijke niet vernietigd kon worden. In de kleine verzorgende aandacht van een medegevangene tijdens de dwangarbeid zag hij meer van het wezenlijke van het leven dan in uniformen en stampende laarzen. Omwille van een klein vergrijp – het bij zich dragen van een hostie – werd Titus zwaar mishandeld. Toch getuigde hij ervan dat God hem nabij was als nooit tevoren. Lijden en liefde kwamen bij elkaar. Ze sloten ineen tot een diepe ervaring. Het leek alsof hij zichzelf verloor en de pijn niet meer voelde. In dat verliezen werd hij steeds meer zichzelf. Hij ervoer God in een woordeloze nabijheid, beschermend en troostend.

In een wereld van geweld en uiterlijke macht is de werkelijke kracht – levenswarmte en geborgenheid –  te vinden in het eenvoudige en het verborgene. Alles wat licht en kostbaar is en grote kracht heeft, is kwetsbaar.

Het leven in Dachau was voor Titus niet louter een kwestie van staande blijven in ontbering en uitputting. Hij werd er ook verrast door nieuwe ervaringen met God en met zorgzame medemensen. Dat viel hem niet zomaar toe als een rijpe vrucht in de schoot; het vraagt om aanvaarding van het leven zoals het komt, om gewenning, bezinning en gebed.

Mensen zochten Titus om zijn rust en vriendelijkheid, maar de bron van zijn kracht lag dieper. Zijn leven kwam pas tot vervulling in verhouding tot God

Toen zijn krachten uitgeput waren, werd hij opgenomen in de ziekenbarak. Andere zieken vonden troost bij Titus; er was iets in hem dat vertrouwen wekte. Mensen zochten hem om zijn rust en vriendelijkheid. De bron van zijn kracht lag dieper. Titus leefde vanuit de overtuiging dat de mens niet aan zichzelf is overgeleverd, maar aan God toebehoort en dat Gods kracht in hem werkzaam was. De diepste zin van zijn leven kwam pas tot vervulling in die verhouding tot God.

Op 26 juli 1942 kreeg Titus Brandsma een dodelijke injectie toegediend. Daarna werd hij, zoals dat toen gebruikelijk was met doden in Dachau, uitgekleed, in een kuil gegooid en met ongebluste kalk bedekt.

Paus Franciscus heeft Titus Brandsma op zondag 15 mei 2022 tijdens een ceremonie op het Sint-Pietersplein heilig verklaard.

3. De profetische stem van Martin Luther King

Je hoeft maar te zeggen: “I have a dream” en vrijwel iedereen weet over wie je het hebt. Zelfs na ruim zestig jaar spreken de beelden nog altijd tot de harten van velen. De toespraak van dominee Martin Luther King in Washington D.C. op 28 augustus 1963 maakt deel uit van het collectief geheugen. De beelden van deze indrukwekkende rede zijn nog altijd te vinden op internet. Wie ze bekijkt, wordt meegezogen in de meeslepende en emotionele spreekstijl van deze zwarte predikant.

“I have a dream” is het terugkerende motief van de rede, die een blijvende indruk heeft gemaakt. Het werd een sleutelmoment in de strijd voor gelijke burgerrechten voor de Afro-Amerikaanse gemeenschap in de Verenigde Staten. De rede staat in de traditie van de zwarte prediking, die gekenmerkt wordt door retorische zeggings- en werkingskracht. Tegelijk is het profetische prediking die een toekomstbeeld schetst waarnaar de toehoorders hunkeren. Zoals de profeet Joël zegt: “Oude mensen zullen dromen dromen, en jongeren zullen visioenen zien” (Joël 3:1). Of King zelf:

Laten we niet blijven hangen in de vallei van wanhoop –  Martin Luther King, naar Psalm 23

De toespraak had een geweldig effect. Het werd meteen duidelijk dat King de massa wist te bewegen: door zijn voordracht, maar ook omdat hij hun ervaringen verwoordde. Al snel werd hij een belangrijke figuur in de burgerrechtenbeweging. Hij koos principieel voor geweldloos verzet en beleed nadrukkelijk zijn christelijke motivatie. Daarmee sprak hij ook een groot deel van de witte Amerikaanse bevolking aan. Onder de duizenden die hem op de Mall in Washington hoorden, stonden ook velen van hen. Gaandeweg de rede raakte het publiek steeds meer betrokken bij de woorden en beelden die King opriep. Ze riepen, antwoordden, klapten: ja, die droom hebben wij ook! Zou die ooit werkelijkheid kunnen worden? Is dit niet het uur waarin het moet gebeuren – het kairos-moment?

Later verloor King bij velen in de zwarte gemeenschap de sympathie, onder meer vanwege zijn geweldloosheid en omdat hij goed lag bij de witte Amerikanen. Dat maakte hem verdacht in eigen kring. Maar dat sloeg om na de brute moord op hem op 4 april 1968 in Memphis. Sindsdien wordt hij als een moderne heilige vereerd, met een standbeeld en een vrije gedenkdag.

Hoe kijken wij nu naar zijn profetische stem? Een profeet of profetes is geen toekomstvoorspeller, maar iemand die de Naam van God probeert te spellen in de tijd waarin hij of zij optreedt. Onrecht wordt aan de kaak gesteld in duidelijke taal, er klinkt een oproep tot omkeer. Een profeet waarschuwt voor onheil als men blijft zondigen door afgodsbeelden te vereren of sociaal onrecht te laten bestaan. Soms schetsen profeten een visioen van een mogelijke toekomst – maar wel met de voorwaarde dat er recht gedaan wordt aan Gods Woord.

King nam de hele samenleving mee in zijn visioen, overtuigd dat de strijd alleen gewonnen kan worden als iedereen vrij is

Een profeet wordt bovendien gekenmerkt door heilige woede, een niet-aflatend pathos voor zijn roeping en taak. Lang niet altijd uit eigen vrije wil, maar als een gevoelde en gehoorde opdracht van God. En vaak gaan profetische woorden gepaard met symbolische acties.

Martin Luther King was in zijn tijd zo’n profeet. Hij sprak vanuit zijn geloof in de God die een volk uitleidt uit slavernij. “Go down Moses” – het lied van de slaven die zich herkenden in de ballingschap van Israël – klonk in zijn boodschap door. King sprak vanuit de ervaring van mensen die diepgaand onrecht ondergingen en als tweederangs burgers werden behandeld. Hij gaf hen stem en richting met een visioen dat met recht Bijbels genoemd mag worden. Hij nam daarin de hele samenleving mee – zwart én wit – omdat hij er diep van overtuigd was dat de strijd alleen gewonnen kon worden als iedereen vrij is.

Hij heeft zijn overtuiging en zijn profetische woorden met de dood moeten bekopen. Een dood die hij al langere tijd verwachtte, gezien de toenemende tegenstand tegen zijn optreden.

4. Dietrich Bonhoeffers verzet tegen het nationaalsocialisme

Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam en de afkeer en uitsluiting van Joden georganiseerde, gewelddadige en dodelijke vormen aannam, rees in de familie Bonhoeffer verzet tegen het nationaalsocialisme. De opkomst van de Deutsche Christen, die het fascistische nationaalsocialisme religieus legitimeerden en steunden, leidde tot de tegenbeweging van de Bekennende Kirche. Aan het predikantenseminarie van deze kerk, onder andere in Finkenwalde, kreeg Dietrich Bonhoeffer in 1935 de leiding. Hij was toen 29 jaar.

In 1943 waren Bonhoeffers zorgen groot – om zichzelf en om zijn familie. Hij was sinds begin dat jaar verloofd, maar raakte samen met familieleden betrokken bij de voorbereiding van een aanslag op Hitler. Zijn zus en Joodse zwager vluchtten naar Engeland. Zijn broer en twee zwagers werden net als hij gearresteerd. Eind 1943 gloorde nog hoop op vrijlating, maar in de zomer van 1944 kwamen feiten aan het licht waardoor het onderzoek en het gevangenisregime veel strenger werden.

Op 28 december 1944 schreef Dietrich een brief en groet aan zijn verloofde. Het zou zijn laatste zijn

Op 28 december 1944 mocht Dietrich toch nog een brief schrijven aan zijn jarige moeder. Hij liet daarin de groeten overbrengen aan Maria, zijn verloofde, die bij zijn ouders woonde. Hij hoopte dat het nieuwe jaar licht zou brengen en dat hij met de familie weer in vreugde samen zou kunnen zijn: “Dat God jullie gezond mag houden.” Bij het briefje voegde hij een door hem geschreven lied: Door goede machten trouw en stil omgeven (Liedboek 511). Een lied, ontstaan in een zware en uitzichtloze situatie. Uiteindelijk werden Bonhoeffer en zijn gevangen familieleden in 1945 omgebracht.

Door goede machten trouw en stil omgeven

Door goede machten trouw en stil omgeven,
behoed, getroost, zo wonderlijk en klaar,
zo wil ik graag met u, mijn liefsten, leven,
en met u ingaan in het nieuwe jaar.

Wil nog de oude pijn ons hart vernielen,
drukt nog de last van ’t leed dat ons beklemt,
o Heer, geef onze opgejaagde zielen
het heil waarvoor Gij zelf ons hebt bestemd.

En wilt Gij ons de bitt’re beker geven
met leed gevuld tot aan de hoogste rand,
dan nemen wij hem dankbaar zonder beven
aan uit uw goede, uw geliefde hand.

Maar wilt Gij ons nog eenmaal vreugde schenken
om deze wereld en haar zonneschijn,
leer ons wat is geleden dan herdenken,
geheel van U zal dan ons leven zijn.

Laat warm en stil de kaarsen branden heden,
die Gij hier in ons duister hebt gebracht,
breng als het kan ons samen, geef ons vrede.
Wij weten het: uw licht schijnt in de nacht.

Valt om ons heen steeds meer het diepe zwijgen,
de eenzaamheid, die nergens uitkomst ziet,
laat ons dan allerwege horen stijgen
tot lof van U het wereldwijde lied.

In goede machten liefderijk geborgen
verwachten wij getroost wat komen mag.
God is met ons des avonds en des morgens,
is zeker met ons elke nieuwe dag.

Over de auteur