Welke boeken vielen op in maart?

Iedere maand lichten we drie nieuwe boeken uit die het verdienen om gelezen te worden. In maart zijn dat: Gods slaafgemaakten van historicus en theoloog Martijn Stoutjesdijk, God, techniek en alwetendheid van de Frans-Tunesische filosoof Mehdi Belhaj Kacem en Gakpo. De biografie van schrijver, criticus en voetbalkenner Maarten Meijer.

Gods slaafgemaakten van Martijn Stoutjesdijk

Het oudtestamentische beeld van de Israëlieten onder het slavenjuk van de Egyptische farao is in latere tijden vaak door anderen geclaimd, laat Stoutjesdijk zien in de opening van Gods slaafgemaakten. Holland werd bijvoorbeeld ‘het nieuwe Zion’ genoemd tijdens de Spaanse overheersing en moest zich in de Tachtigjarige Oorlog ‘heroïsch bevrijden’, als waren zij slaven van een farao-achtige onderdrukker. Twee eeuwen later schrijft de zendeling Johannes King hoe God het lijden van de Surinaamse tot slaafgemaakten aanhoort, zoals God ook het ‘jammeren en roepen’ van de oudtestamentische Israëlieten had aangehoord. En wie vervulde toen de rol van onderdrukkende farao? ‘Uiteraard, de Nederlanders…’.

Bestel Gods slaafgemaakten

Stoutjesdijk gaat de complexiteit niet uit de weg.

Het is ‘een van de ironische aspecten van de slavernijgeschiedenis’, schrijft Stoutjesdijk. Archetypische beelden kunnen zomaar honderdtachtig graden worden gedraaid. Deze opening van Gods slaafgemaakten laat zien: Stoutjesdijk gaat die complexiteit niet uit de weg. Hij toont hoe dezelfde Bijbelse bronteksten in heel uiteenlopende realiteiten een plek konden vinden. Hoe (nationale) zelfbeelden kunnen afwijken van de blik van de ander, de buitenstaander. En hoe de Bijbelse teksten zelf doordrenkt zijn van slavernij, wat ze automatisch voer maakt voor veel menselijk handelen doorheen de geschiedenis. 

Verwacht in dit boek heldere analyses, oud-Nederlandsche citaten en belangrijke inzichten over slavernij, met oog voor ‘de vele hellen’ die slavernij heeft veroorzaakt. Stoutjesdijk bestudeert slavernij in het Oude Testament, in de Vroege Kerk, op vijf continenten en maakt de stap naar onze tijd waarin slavernij, racisme en discriminatie niet synoniem zijn, maar wel in elkaar grijpen. Met deze ‘eclectische benadering’ wil Stoutjesdijk blootleggen hoe ‘slavernij in de haarvaten zit van Bijbel, theologie en kerk’.

En zo geeft hij ons ‘huiswerk mee’, in de woorden van Elsbeth Gruteke die Stoutjesdijk interviewde in De theologie podcast. Wil je weten welke opgaves je moet maken? Lees Gods slaafgemaakten.

God, techniek en alwetendheid van Mehdi Belhaj Kacem

‘Een essay over het kwaad’, zo luidt de ondertitel van dit boek. En de ‘eclectische benadering’ lijkt ook hier te zijn omarmd. Termen als trauma, alzheimer, technowetenschap, antisemitisme en ‘God is techniek’ vormen de, op het eerste oog, atonale inhoudsopgave.

De Tunesisch-Franse Kacem is in Nederland relatief onbekend, maar publiceerde in de jaren negentig al zijn eerste roman Cancer, waarna vele boeken volgden, zwevend tussen literatuur en filosofie. Hij staat in Frankrijk bekend als ‘enfant terrible’, schrijft Pieter Lemmens in het voorwoord. Kacems autodidactische filosofie, zonder academische scholing, resulteerde meermaals in wilde ‘punk-filosofie’, hoewel die ludieke term de diepgang en impact van zijn denken niet mag onderschatten. Kacem is zogezegd een ‘kolossaal buitenbeentje’.

Bestel God, techniek en alwetendheid

Kacem is een ‘kolossaal buitenbeentje’.

In dit boek stelt Kacem de vraag naar het kwaad, de theodicee. Kwaad betekent bij hem het menselijke vermogen om ‘niet-noodzakelijk oftewel buitensporig lijden te veroorzaken (alsook te ondergaan)’. En dat effect groeit naarmate de techniek veelomvattender wordt. Kacem noemt zijn begrip van het kwaad ‘een secularisering van het idee van de erfzonde’, en lijkt af te rekenen met de metafysische traditie van Plato waarin volgens Kacem te veel focus ligt op het (realiseren van het) goede.

Dit boek is niet voor angsthazen.

Het is een filosofische studie naar het kwaad, van een denker die de controverse niet schuwt. Kacem legt haarscherp bloot hoe de mens zijn geheugen afstaat aan de techniek, die in toenemende mate een alwetende instantie wordt, waarbij onze biologische breintjes slap afsteken. Dit verschil, tussen menselijke hersencapaciteit en geëxternaliseerde techniekopslag, is een groot trauma en uit zich in de vele psychische aandoeningen die ons rijk zijn en in ‘ontologische alzheimer’, het collectieve verlies van het menselijk geheugen als zodanig. ‘Alleen een God kan ons nog redden’, stelde de filosoof Heidegger, maar die conclusie onderschrijft Kacem niet. Hij kiest voor een provocerende stelling: ‘De techniek is niets anders dan God’. Een alwetend, toe-eigenend superbrein.

Systematisch theologen, verzamelt u. Dit boek schreeuwt om theologische duiding. Maak je borst nat. Lees Kacem.   

Gakpo. De biografie van Maarten Meijer

Tijd voor een potje voetbal.

Maarten Meijer heeft zich gestort op het leven van profvoetballer Cody Gakpo. Meijer deed dit al eerder bij Guus Hiddink, Dick Advocaat, Louis van Gaal, Erik ten Hag, Virgil van Dijk en Arne Slot. Zijn eigen biografie is overigens minstens zo indrukwekkend: Meijer zeilde de Atlantische oceaan over, in New York behaalde hij een master in de filosofie en ontmoette zijn vrouw met wie hij naar Rusland vertrok, om aldaar filosofie te doceren in postcommunistisch Moskou. Hij kopte er bovendien nog een proefschrift in over ‘familie’ in het werk van Lev Tolstoj. Momenteel woont hij in Seoul waar hij lesgeeft in schrijven en filosofie.

Bestel Gakpo

Gakpo, ‘zoon van PSV’, opgegroeid in Philipsdorp in Eindhoven.

Terug naar Gakpo, ‘zoon van PSV’, opgegroeid in Philipsdorp in Eindhoven. Sport en geloof hoorden in zijn familie bij elkaar. Stap voor stap maakte hij carrière in de voetballerij, niet als exceptioneel wonderkind maar als hardwerkende jongeling. Hij viel op door zijn ‘fysieke kracht, techniek en kalmte’. Met name dat laatste, zijn mentale stabiliteit, maakt van Gakpo een duurzame professional én een echte teamspeler. Hij speelde in 2022 een WK en in 2024 een EK voor het Nederlandse mannenelftal. Komende zomer staat hij opnieuw als oranjeleeuw op de linkerflank van het voetbalveld tijdens het WK in Amerika, Canada en Mexico.

De ‘innerlijke stabiliteit’ die Gakpo zo typeert, en die trainers vaak opvalt, is diep verankerd in zijn geloofsleven. Zijn vertrouwen op God is essentieel voor de manier waarop hij voetbalt: consistent, vanuit rust en altijd met oog voor het team. Hij neemt de Bijbel mee op reis, bidt dagelijks en leeft vanuit verantwoordelijkheid. Iets wat zijn moeder hem en zijn broers nadrukkelijk bijbracht: ‘Jullie moeten het samen doen.’ Gakpo en zijn familie staan bekend om hun ‘sterke waarden’ en voor hemzelf is het overduidelijk: ‘je moet de mensen om je heen proberen te helpen’.

Gakpo neemt de Bijbel mee op reis en bidt dagelijks.

Dit boek is voor iedereen die van voetbal houdt, die de verhalen achter een speler wil leren kennen, maar ook voor iedereen die geïnteresseerd is in ‘karakter’. Gakpo verkeert in een wereld die floreert op winst, geld en snelheid, maar weet te midden van die tegenkrachten een stabiel geloof te behouden dat draait om God en zijn medemens. En dat inspireert.

Lees ook deze artikelen