Welkom in de kerststal

Waar komt de kerststal eigenlijk vandaan? Wie is ermee begonnen en waar stond de eerste? Niet zo moeilijk te bedenken dat het (er komen immers heel wat dieren bij kijken…) van de heilige Franciscus komt. Hier het hele verhaal…

Diep verwonderd was Franciscus, de kleine broeder uit Assisi. Diep verwonderd, dat Jezus mens is geworden onder ons. Diep verwonder over de liefde van Jezus. Twee weken voor Kerst in het jaar 1223 riep hij Johannes bij zich, een belangrijke man uit het plaatsje Greccio. ‘Als je wilt, dat we dit jaar in Greccio Kerst vieren, ga dan vlug aan de slag!’, zei hij. ‘Ik wil laten zien hoe armoedig het Kind in Bethlehem geboren is. Hoe het daar in een voederbak in het stro lag, tussen een os en een ezel’.

Op Kerstavond kwamen mensen uit de hele streek. Samen met vele broeders van Franciscus kwamen zij naar een grot bij Greccio, met fakkels en kaarsen. De nacht was vol van liederen, juichen en jubelen. Franciscus verkondigde het evangelie en preekte tot de aanwezigen. Alle vrouwen en mannen waren opgetogen door de geheel nieuwe manier waarop het geheim van Kerst werd gevierd.

Zichtbaar

Bovenstaande woorden werden opgeschreven kort na de dood van Franciscus, door zijn biograaf Thomas van Celano. Hij heeft ooggetuigen gesproken van die eerste kerststal. Het was een revolutie. Tot die tijd was het ongepast om de armoede te benadrukken van en rond het heilige koningskind. Zo kun je dit kind van God, God zelf, toch niet ontvangen?

Franciscus nodigde iedereen, arm en rijk, uit om naar de kerststal te komen. Hij maakte het kerstevangelie zichtbaar. Hij maakte ons deelgenoot in verwondering. Juist zó is God onder ons mensen gekomen. Juist zó wil God met ons zijn.

Franciscus maakt ons deelgenoot in verwondering

Kerstgroep

In kerken, kloosters en paleizen verschenen kerstgroepen, gemaakt door kunstenaars. De allerkleinste kerstgroep toont Maria, Jozef en het kind Jezus. De herders met hun schapen komen daar vaak bij.

De Wijzen uit het Oosten veranderden door de tijd in koningen. Zij kregen namen: Balthasar, Caspar en Melchior. Ze werden vertegenwoordigers van verschillende continenten en hadden verschillende huidskleuren en leeftijden. Ook reden ze op verschillende dieren: Melchior op een paard, Caspar op een kameel en Balthasar op een olifant.

Nog meer dieren komen bij de stal: herdershonden en vogels. De ster die weg wijst.

Engelen horen ook bij de kerstgroep. Vaak hebben zij een tekstband vast met de woorden ‘Gloria in excelsis Deo’: Eer aan God in de hoogste hemel!

Schorriemorrie

En de os en de ezel dan? In het kerstevangelie worden géén os en ezel genoemd. Dat zij een plek hebben gekregen in de kerststal, danken ze aan de profeet Jesaja. In Jesaja 1 worden os én ezel én voerbak genoemd. Os en ezel heten in het Hebreeuws ‘sjoor we chamoor’. In het Nederlands-Jiddisch werd dat: schorriemorrie.

Zo werden ook herders beschouwd, als het laagste van het laagste. Zij zijn aanwezig bij het pasgeboren Kind. De allereenvoudigsten, degenen die uitgesloten en veroordeeld worden, tussen hen wordt Jezus geboren. Wie het Kind van Betlehem wil eren, komt tussen het schorriemorrie terecht.

Wie het Kind van Betlehem wil eren, komt tussen het schorriemorrie terecht

Wereldwijd

In de verkondiging van het evangelie wereldwijd werd vaak gebruik gemaakt van een kerstgroep. Waar mensen elkaars taal niet spreken, kan een kerstgroep helpen om in gesprek te komen over de Bijbel.

Over de hele wereld zijn kerstgroepen ontstaan. De os en de ezel worden ingeruild en vervangen door de karbouw en de olifant. In Peru worden de kamelen vervangen door lama’s. In Alaska is er geen stal of grot, maar een iglo. Een Zuid-Amerikaanse kerstgroep toont het kind Jezus in een hangmatje. In Inheems Amerika ligt Jezus in boomschors en een dekentje van konijnenbont. De Wijzen uit het Oosten bieden in een kerstgroep uit Polynesië parels aan in plaats van goud, wierook en mirre.

Het is prachtig om te zien hoe mensen uit verschillende culturen de geboorte van Jezus vanuit hun eigen belevingswereld laten zien. In december zijn er vaak tentoonstellingen van kerstgroepen, waar je al die rijkdom van tradities kunt vinden.

Kat

Mijn eerste eigen kerstgroep kocht ik in de Wereldwinkel. Deze was kindvriendelijk en gemaakt van karton en wol. Helaas ging onze kat er direct met de wollen schaapjes vandoor. Na enkele jaren met een spelende kat en de kinderen was onze kerstgroep kapot. Bij elk bezoek aan de Wereldwinkel bleef ik mijn ogen uitkijken naar al die kerstgroepen uit zoveel andere landen. Ik liet ze maar veilig in de winkel staan.

Maar daar is wel mijn besef gewekt voor hoe rijk de vormgeving van het kerstevangelie in alle culturen eigenlijk is. Jaren later kwam ik in de kerk van Rotterdam-Kralingen terecht. Daar was een gemeentelid, die een enorme verzameling kerstgroepen had. Zo hadden we het voorrecht om in de kerk rondom Kerst prachtige tentoonstellingen te kunnen houden.

Ik leerde dat kerstgroepen missionair én oecumenisch zijn. Voor een kerstgroepententoonstelling kun je wijk- en buurtgenoten in de kerk uitnodigen. Of de leerlingen van de plaatselijke school.

Je komt gemakkelijk in gesprek met de bezoekers over de betekenis van Kerst voor henzelf, en voor de kerk. Samen kerstgroepen bekijken vanuit verschillende kerkelijke achtergronden verbindt. Ik herinner me een man die over zijn katholieke jeugd vertelde. Aan hem was als kind geleerd, dat ‘elke goede daad een strootje in de kribbe voor het kindje Jezus’ was. Hoe meer goede daden, hoe zachter het Christuskind zou liggen. Theologisch klopt dit wellicht van geen kanten, maar wat een poëtische uitnodiging om het goede te doen. Zorg dat het kind zacht ligt!

Wát een poëtische uitnodiging om het goede te doen…!

Koor

Wie op wereldreis gaat langs al die kerstgroepen, raakt opnieuw verwonderd. Als wij de geboorte van Jezus vieren, dan doen we dat in verbondenheid met christenen wereldwijd. Mensen zijn diep geraakt door Gods liefde die in deze wereld gekomen is.

Als wij ‘Gloria in excelsis Deo’ zingen, dan stemmen we in met de hemelse engelen. We stemmen ook in met het wereldwijde koor dat God de eer brengt van Alaska tot Peru, van Polynesië tot in Nederland.

We vieren de geboorte van Jezus in verbondenheid met christenen wereldwijd

Uitnodiging

Franciscus nodigt ons uit, om op weg te gaan en om het nieuwgeboren kind Jezus te ontvangen. Wij mogen ons telkens opnieuw verwonderen over hoezeer God ons liefheeft. Alle kerstgroepen willen ons daarbij helpen. Laat zo de Kerstnacht 2025 een nacht worden vol van liederen, juichen en jubelen.

N.B. Ter informatie is voor deze bijdrage gebruik gemaakt van: De Kerstgroep, grenzeloos mooi, 2023, uitgeverij Adveniat.